Maciej Łukasiewicz

8.03.1941 - 15.08.2005
1




















Zawód i powołanie



15 sierpnia 2010 roku - zmarł Maciej Łukasiewicz, dziennikarz.

Nasz kolega i przyjaciel.

Członek SDP od 1973 roku. Działał w Radach Stowarzyszenia. Oficjalnie i w podziemiu. Był prezesem Oddziału Warszawskiego. Wiceprezesem ZarząduGłównego. Członkiem Rady Etyki Mediów. Otrzymał pierwszy Laur SDP-u: „za przyzwoitość, profesjonalizm, pojmowanie dziennikarstwa jako służby publicznej”.

Właściwie jaki był?

Czy tylko: bezpośredniość, soczysty język, szczerość, co na sercu to powiedziane?

Córka Małgorzata: „Ojciec nauczył mnie miłości do świata, życia. Bardzo kochał życie. Prawdziwy sybaryta. Kochał jeść, kochał pić, dobrą muzykę, kochał bawić się. Był człowiekiem szalenie wesołym i pogodnym. Później we wspomnieniach o Ojcu, ta Jego cecha bardzo często wracała. Dobroć z niego emanowała.”

Janusz Drzewucki z dawnego „Plusa Minusa”: „
Umiał się kłócić, oczywiście. On był trochę brat łata. Można było z nim polemizować. Jak został przekonany szybko odpuszczał. Ale czasami, jak za długo ktoś zapierał się, to wtedy: nie, ja tu jestem redaktorem naczelnym i będzie tak. I mówił to ostrym tonem. Byłoby się ostatnim idiotą, żeby dalej się spierać. Koniec i już! Inny Maciek: ostry, suchy, koniec. Brat łata ale bez przesady.”Córka Magda: „Ojciec był człowiekiem pryncypialnym. Ale też takim człowiekiem, którego trudno było nie lubić.”Mirosław Malcharek: „Miał dużo osobistego, dobrego ciepła. Można było mieć do niego zaufanie.”

Stefan Bratkowski:
„Lubiący ludzi z natury.”

Drzewucki:
„Ta choroba jego była straszna, bezwzględna, ale on zachował pogodny stosunek do życia, do świata. Bo to był król życia. Cieszył się, że nas jeszcze widzi, że jest gorzałka, że świeci słońce. I zachował do końca trzeźwość umysłu, zachował poczucie miary.”

Ostatni raz widzieliśmy się z Maćkiem na wyborczym Zjeździe Delegatów 2005 roku. 14 i 15 stycznia. Był u kresu sił. Blednący i czerwieniejący na przemian, jak usiadł w dość odległym od prezydium miejscu, tak i nie wstał, aż do wyjścia. Wyczerpany, ledwie odpowiadał kolegom i koleżankom nachylającym się i szepczącym coś mu w ucho. Zgłoszony został na prezesa SDP. Zgodził się i szybko z tej zgody wycofał. Ale myślał o przewodzeniu SDP. Przygotował przemówienie - o sprawach dla SDP najważniejszych: celu istnienia, sposobie działania, misji, tożsamości.

Brakuje nam Macieja Łukasiewicza

Dziennikarz

Warszawiak. Urodził się 8 marca 1941 roku. Maturę zdał w 1958 r w warszawskim liceum nr 34. Ukończył archeologię śródziemnomorską też w Warszawie, na Uniwersytecie Warszawskim w 1965 roku.

Autor nie jest zawodowym archeologiem, choć takie właśnie zdobył wykształcenie. Od 25 lat nigdy nie zdołał pozbyć się sentymentalizmu do swych młodzieńczych zamiłowań. Ile razy wydarzyło się coś niezwykłego w tej dziedzinie (...) wówczas ręka sama sięgała po pióro, aby przybliżyć to wydarzenie Czytelnikom - pisze o sobie Maciej Łukasiewicz we wstępie do książki „Spór o brodę Sfinksa czyli co nowego w starożytności” (Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, Warszawa 1988), poświęconej: „Mojej córeczce Małgorzacie”. Wcześniej starszej córce Magdzie zadedykował tom swojej poezji „A jak trwoga...”. Bo w okresie „archeologicznym” pisał

wiersze. Przestał je pisać, ale nigdy nie przestał kochać poezji. Jego ulubionym poetą był Leśmian. Do końca życia zachował wielką wrażliwość na piękno języka.

2 - Redakcja „Wiedzy i Życia”, z-ca sekretarza redakcji Maciej Lukasie­wicz, lato 1972 r.
Archiwum rodziny M. Lukasiewicza

Cenił dobry styl, umiejętność operowania słowem.

Pracę dziennikarską rozpoczął jeszcze w czasie studiów, w 1961 roku w miesięczniku „Wiedza i Życie” jako publicysta, następnie kierownik działu, od 1965 sekretarz redakcji. Od 1971 roku pracował w prasie Stronnictwa Demokratycznego.

Był sekretarzem redakcji „Biuletynu Stronnictwa Demokratycznego” przez dziesięć lat. W latach 1973-1974 w kwartalniku „Zeszyty Historyczno-Polityczne SD” oraz 1973 - 1976 w „Tygodniku Demokratycznym” też sekretarzował redakcji.

W PRL-u publikował sporadycznie w „Polityce”, „Rzemieślniku”, „Tygodniku Kulturalnym”, „Nowej Wsi”, „Myśli Społecznej”, „Veto” i innych. Pisał bardzo dużo, koncentrując się na tematyce społecznej, historycznej i popularyzacji nauki.



Do Stowarzyszenia Dziennikarzy Polskich wstąpił w 1973 roku.

Pracował wtedy w prasie Stronnictwa Demokratycznego. W 1976 roku został w „Kurierze Polskim” zastępcą sekretarza redakcji (prowadzącym wydanie),

a w 1980 i 1981 roku szefem wydania niedzielnego - rozchwytywanego. Lukasiewicz zaczyna błyszczeć w polskim dziennikarstwie. Jego beniaminek, niedzielne wydanie „Kuriera Polskiego”, zauważone zostało przez czytelników, oczekujących wiarogodnych informacji, cenione za komentarze, wywiady, lubiane za humor, modę i porady praktyczne. Wielu czytelników „Kuriera Polskiego” stało się nimi, bo mogli przeczytać Lukasiewicza, chcieli go czytać, czyhali na dostawę gazety, pożyczali innym i od innych.

Żurnalistyka w „Kurierze Polskim” to nie wszystko. Co to znaczy być dziennikarzem pokazał Maciek w kiełkującym wówczas życiu publicznym.

1980-1981 karnawał „Solidarności” i karnawał „SDP-u”

Wspomina Zdzisław Najder:

„Jesień 1980 roku. Zatłoczone schody w kamienicy u zbiegu Sienkiewicza i Zgoda, przedzieram się na piętro do wypełnionej sali, gdzie dyryguje tłumem łagodny dryblas, rzucający zza okularów entuzjastyczne spojrzenia. Wtedy poznałem Macieja Lukasiewicza i tak go, szczęśliwego, zapamiętałem. Nie przypominam sobie, czemu poświęcone było owo zgromadzenie. Tzw. związki twórcze budziły się żywiołowo z przymusowego letargu, więc może w redakcji „Kuriera Polskiego”, najbardziej prosolidarnościowego dziennika stolicy, na ten temat, wspólny Związkowi Literatów Polskich, obradowano. Ale dobrze pamiętam nastrój odzyskanej godności”. [„Rzeczpospolita” nr 194, 20-21.08.2005, Pro memoria.]

W Nadzwyczajnym Zjeździe SDP 29 - 31 października 1980 r. Maciej Lukasiewicz bierze udział jako delegat.

Wspomina Roma Bratkowska:

„Maćka poznałam w okresie Nadzwyczajnego Zjazdu SDP, jesienią roku 1980. Była to swoista rewolucja w środowisku dziennikarskim, które chciało zmienić władze i odzyskać własny głos. Maciek z grupą dziennikarzy z „Kuriera” pomagał w nawiązaniu kontaktów z innymi środowiskami w kraju. Widzę go, jak podczas zjazdu uwija się z telefonem przy uchu, wydając różne dyspozycje. Wysoki, chłopięcy, pogodny, zarazem rzutki, ze zmysłem organizacyjnym - taki, co to działa „on-line”, na kilku ścieżkach równocześnie”. [„Rzeczpospolita” nr 194, 20-21.08.2005, Pro memoria.]

I właśnie Maćkowi Lukasiewiczowi opinia publiczna zawdzięcza drukowane w „Kurierze Polskim” relacje z Nadzwyczajnego Zjazdu SDP, wywiady ze Stefanem Bratkowskim, komunikaty co się dzieje na Foksal.

A działo się dużo.

Maciej Lukasiewicz jest obecny we wszystkich ważnych sprawach SDP-u. Pracuje jednak w gazecie

codziennej. Jak nie może Maciek na Foksal, to z Foksal biegną na Hubnera; nie tylko zresztą do Maćka, do Andrzeja Romana, Ani Baniewicz, Wowczuka, Paradowskiej, Szemplińskiej, Tomka Jarzębowskiego, Marka Rapackiego.

Od wielu miesięcy trwał ostry konflikt pomiędzy władzami Stronnictwa [SD] a zespołem „Kuriera Polskiego”, który całym sercem i duszą przystąpił masowo do „Solidarności”. Utożsamiał się on zwłaszcza z mediacyjną linią nowego prezesa Stowarzyszenia Dziennikarzy Polskich, Stefana Bratkowskiego, przyjętą przez nowe władze SDP [M. Lukasiewicz: Weryfikacja, Oficyna Wydawnicza MOST, Warszawa 1994]

W styczniu 1981 walne zebranie Oddziału Warszawskiego. Do zarządu OW SDP wchodzi Maciej Lukasiewicz wybrany z grona pięćdziesięcioosobowej Rady.

Znalazłem się w Zarządzie Oddziału Warszawskiego i ostatnio praktycznie całe dnie i noce spędzałem z kolegami w siedzibie Stowarzyszenia na Foksal, gdzie redagowaliśmy stosy uchwał i rezolucji wzywających strony konfliktu do porozumienia i uczciwych negocjacji. (...) nasza dość wyważona postawa była stałym obiektem wściekłych ataków partyjnej propagandy i osobiście Olszowskiego, który nie mógł pogodzić się z utratą kontroli nad SDP i z suwerenną polityką jego demokratycznie wybranych przed rokiem władz.Ten cytat i jeszcze wiele innych, które posłużą do przypomnienia tamtych lat, pochodzą z książki „Weryfikacja. Z notatnika stanu wojennego 1981-1982”, wydanej przez Oficynę Wydawniczą MOST, w 1994 roku. Lukasiewicz z dnia na dzień spisywał wydarzenia i komentował je. Są dziś bezcennym źródłem do poznania wydarzeń i codzienności stanu wojennego, nastrojów i reakcji.

„Do książki „Weryfikacja” przywiązywał dużą rolę - Janusz Drzewucki pamięta czas jej opracowywania w 1994 roku - wziął urlop, żeby ją skończyć i wydać”.

„Zapiski te mają swoją dość osobliwą historię - pisze Lukasiewicz w zakończeniu [Lata i ludzie (zamiast posłowia)]. - Prowadziłem je systematycznie, z dnia na dzień, przez około pół roku, niemal od początku „ wojny polsko-jaruzelskiej”. Nie były one robione z myślą, że kiedykolwiek ujrzą światło dzienne. Ich rolą była przede wszystkim autoterapia względem samego siebie. Gdy wlokły się długie tygodnie pozostawania bez pracy - trzeba było czymś zabić czas. Dzienne porcje przekazywałem do przechowania zaprzyjaźnionym sąsiadom (...) wtedy, w drugiej połowie 1982 roku, owinięte w foliowe torby, notatki powędrowały do „podziemia”, rozpoczynając „wojenną” wędrówkę po zaprzyjaźnionych piwnicach. Raz już myślałem, że utraciłem je bezpowrotnie, gdy na skutek awarii rury w jednej z nich uległy zatopieniu. Około tysiąca kartek, strona po stronie, trzeba było rozdzielać i ostrożnie suszyć. Częściowo stały się przez to nieczytelne, co gorsza, zupełnemu zniszczeniu uległo sporo cennych źródeł i dokumentów, które udało mi się zgromadzić w ciągu kilku pierwszych miesięcy stanu wojennego.”Wśród nielicznych ocalałych pamiątek, zbieranych przez Macieja Lukasiewicza i jego najbliższą rodzinę, są opisywane w „Weryfikacji” bibuły ze stanu wojennego, notatki i brudnopisy pism protestacyjnych, ulotki, również ta „Solidarności”, pierwsza z 14 grudnia 1981 roku, zaczynająca się od słów:

3 - Ulotka „Solidarności” 13/14 grudnia 1981 r.
Archiwum rodziny M. Lukasiewicza

„Mieszkańcy Warszawy! Dzisiaj o północy wprowadzono stan wojenny.(..)”

Opisał jak ją czytano i słuchano.

W ciszy i skupieniu, gdy do redakcji „Kuriera Polskiego” stopniowo, pokonując różne trudności, dotarł prawie cały zespół.

grudnia (...) Wychodząc (...), postanawiamy jeszcze zajrzeć z Anką [Baniewicz] na Foksal, do siedziby SDP i zobaczyć, co tam się dzieje. (...) A na Foksal - jak w ulu.

Przyjechali, przyszli, kto tylko zdołał. Łukasiewicz wrócił tego dnia do domu około dziesiątej, tuż przed obowiązująca już godziną milicyjną.

grudnia (...)powoli zaczęła docierać do nas świadomość, że pewna karta w historii naszego pisma dobiegła końca, i że już nic w naszej gazecie nie będzie takie, jak do tej pory. Potwierdzeniem domysłu była zapowiedź wręczenia wszystkim członkom zespołu kart przymusowego urlopu „ wypoczynkowego i okolicznościowego” - od pojutrza do połowy stycznia.

Zachował tę kartę przymusowego urlopu. W teczce pamiątek stanu wojennego leży obok świstka papieru z wiadomością: „Jurek Zieleński. Msza u św. Anny w piątek 19.00. pogrzeb Powązki Wojskowe sobota 12.30.F [Florek (Florian Dłużak)].” Pierwsza śmierć stanu wojennego, kolegi. Jurek, fantastyczny człowiek, jeden z najlepszych polskich dziennikarzy - pisze w „Weryfikacji” - Jurek, zawsze otwarty do ludzi, opanowany i pogodny. Trudno wyobrazić sobie, że nie żyje.

Zachował Łukasiewicz maszynopis swojego, napisanego w maju 1982 roku, siedmiostronicowego raportu „Przebieg tzw. akcji weryfikacyjnej dziennikarzy w redakcji Kuriera Polskiego - pisma Stronnictwa Demokratycznego”.

4.1 - „Przebieg tzw. akcji weryfikacyjnej dziennikarzy w redakcji Kuriera Polskiego – pisma Stronnictwa Demokratycznego”. – opis M. Łukasiewicza 
Archiwum rodziny M. Łukasiewicza
4.2 -„Przebieg tzw. akcji weryfikacyjnej dziennikarzy w redakcji Kuriera Polskiego – pisma Stronnictwa Demokratycznego”. – opis M. Łukasiewicza 
Archiwum rodziny M. Łukasiewicza
4.3 -„Przebieg tzw. akcji weryfikacyjnej dziennikarzy w redakcji Kuriera Polskiego – pisma Stronnictwa Demokratycznego”. – opis M. Łukasiewicza 
Archiwum rodziny M. Łukasiewicza
4.4 -„Przebieg tzw. akcji weryfikacyjnej dziennikarzy w redakcji Kuriera Polskiego – pisma Stronnictwa Demokratycznego”. – opis M. Łukasiewicza 
Archiwum rodziny M. Łukasiewicza
4.5 -„Przebieg tzw. akcji weryfikacyjnej dziennikarzy w redakcji Kuriera Polskiego – pisma Stronnictwa Demokratycznego”. – opis M. Łukasiewicza 
Archiwum rodziny M. Łukasiewicza
4.6 -„Przebieg tzw. akcji weryfikacyjnej dziennikarzy w redakcji Kuriera Polskiego – pisma Stronnictwa Demokratycznego”. – opis M. Łukasiewicza 
Archiwum rodziny M. Łukasiewicza
4.7 -„Przebieg tzw. akcji weryfikacyjnej dziennikarzy w redakcji Kuriera Polskiego – pisma Stronnictwa Demokratycznego”. – opis M. Łukasiewicza 
Archiwum rodziny M. Łukasiewicza


















Jak cały zespół „Kuriera Polskiego” i on poddany został weryfikacji. Na liście negatywnie zweryfikowanych osoba druga: Maciej Lukasiewicz - kierownik Wydania Niedzielnego KP [„Kuriera Polskiego], przewodniczący Zakładowego Komitetu SD [Stronnictwa Demokratycznego], wiceprzewodniczący Koła SDP, członek Zarządu Oddziału Warszawskiego SDP, b. przewodniczący Tymczasowego Komitetu Założycielskiego NSZZ „Solidarność”. Otrzymał, jak wszyscy wyrzuceni, wypowiedzenie umowy o pracę ozdobione podziękowaniem za długoletnią nienaganną pracę w redakcji „Kuriera Polskiego” i życzenia wszelkiej pomyślności w życiu osobistym.

Życie osobiste to rodzina.
Moje dziewczyny, moje piękne dziewczyny - mówił tak o żonie Lenie, córkach Magdzie i Małgosi, wnuczce małej Lence.

5 - Lena, Magda z małą Lenką, Małgosia
Archiwum rodziny M. Lukasiewicza

„Był naszą opoką. Takim bratem, drzewem, które się nie łamie, gruntem pod nogami. - wspomina Małgorzata Łukasiewicz-Tyczyńska - Każdemu życzę takiego Ojca. Uwielbiałam to Jego: jakoś to będzie, jesteśmy razem, damy sobie radę. Na całe życie tak mi zostało”.

No i radzili sobie.

Magda Łukasiewicz-Kamińska: „Nam się nie przelewało. Ojciec stracił pracę, pisał do pism katolickich pod pseudonimem Marian Sabat, pisał też książki popularnonaukowe. Mama pracowała w sklepie z torebkami, sprzedawała jakieś szminki pod Pałacem Kultury. Na wycieczkę szkolną nie było ich stać. Dary nam pomagały. Przyszła paczka przeznaczona dla rodziny z dwójką dziewczynek. I moi rodzice ją dostali. Napisali list do ofiarodawców, Austriaków. Zaprzyjaźnili się. Teraz my z ich córkami mamy kontakt. A zaczęło się w 1981 roku.”

Tamten rok kończył się zawieszeniem działalności SDP, ustanowieniem kuratora, wprowadzeniem przepustek na Foksal. I weryfikacją, która objęła prawie całe środowisko dziennikarskie - blisko dziesięć tysięcy osób.

Jakich korzyści spodziewała się władza, decydując się na weryfikację? - pytał Tomasz Zbigniew Zapert po ukazaniu się książki „Weryfikacja” [Kulisy-Express Wieczorny z 12-15.08.1994].

Maciej Łukasiewicz: Przede wszystkim chciała, by dziennikarze byli - jak dawniej - całkowicie dyspozycyjni. Po sierpniu 1980 roku wielu przecież wypowiedziało jej posłuszeństwo, więc postanowiono ich przykładnie ukarać. (...)

Jak radzili sobie dziennikarze, którym uniemożliwiono wykonywanie zawodu?

M.Ł.: Bardzo rozmaicie. (...) Ja pracowałem w„Merkurym” poradniku sprzedawcy, zajmującym się de facto stanem polskiej gospodarki. (...) Choć rozwiązano SDP, środowisko było bardzo zintegrowane. Panowała powszechna życzliwość. Podtrzymywano się wzajemnie zarówno na duchu, jak i materialnie. (...)

I wspólnie pracowali. Rusza prasa podziemna. Samopomoc koleżeńska. Bibuła - przepisywanie, roznoszenie.

Magda: „Z tatą woziliśmy na Żoliborz bibułę. Ja w plecaczku, tata w torbach. Miałam wpojone, że nie mówi się, co się dzieje w domu”.

Maciej: sobota 30 stycznia [1982] - Rano siadam do maszyny i nawijam na wałek 10 przebitek (nigdy nie myślałem, że aż tyle wchodzi!). przepisuję list Stefana „Do przyjaciół”; uważam to za spełnienie statutowej powinności członka SDP. Tego SDP, które - choć zawieszone - przecież ciągle istnieje, choć zapewne nie odrodzi się już w tym kształcie i składzie osobowym, w którym funkcjonowało przez cały długi i jakże wspaniały rok 1981.

Dyskusje, koleżeńskie spory co dalej i codzienne spotkania. Łukasiewicz jeszcze jest na przymusowym urlopie, ale nie ma chwili czasu ani wytchnienia. Ci, którzy - jak to podsumował po latach Łukasiewicz - przenieśli SDP przez stan wojenny i podziemie - pracowali za wielu.

Poniedziałek, 15 marca - Cały niemal dzień schodzi na akcji „pomoc”. Rano Lena z Anią Baniewicz jadą na Jelonki w sprawie ubranek dla dzieci całej naszej grupy. Przerzucamy do naszego mieszkania 21 sporych pak. Przez miasto jedziemy jak zwykle w napięciu. Nie jest pora najlepsza - około 16.00, gdy wszyscy wracają z pracy, a tu pod domem wielki samochód [mercedes Naldka] i wnoszenie paczek na IVpiętro. (...) Cały mój pokój po sufit zawalony paczkami; przez tydzień znów będę miał magazyn w domu. Ale cóż ktoś musi się tym zajmować.

„czwartek, 18 marca [1982] - Przenieśliśmy naszą giełdę „bezrobotnych” do kawiarni „Nowy Świat” - choć tajniaków jest tu prawie tyluż co i w Domu Chłopa, ale przynajmniej nie ma tylu pijanych prostytutek, waluciarzy i zomowców.(...) U kolegów bez zmian - wszyscy na lodzie”.

Nastroje coraz gorsze. W prasie reżimowej ukazują się teksty poprzedzające delegalizacją SDP.

Przejście do podziemia i trwanie

„Sobota, 20 marca - A więc stało się! Dzisiejsza prasa przynosi bulwersującą wiadomość o rozwiązaniu Stowarzyszenie Dziennikarzy Polskich. PAP dodaje do tego obrzydliwy komentarz. (...) Tomek Jarzębowski przekazał mi pochodzącą od Anola [Andrzej Olszewski] informację, że ma się odbyć ponowna weryfikacja dziennikarzy; (...) mają zostać podzieleni na trzy kategorie: pełny zakaz wykonywania zawodu; zatrudnienie, ale poza RSW; możliwość zatrudnienia wszędzie - z wyjątkiem macierzystych redakcji.

Po rozwiązaniu SDP w marcu ‚82 decyzją ówczesnego prezydenta Warszawy gen. dyw. Mieczysława Dębickiego władze Stowarzyszenia kontynuują swoje obowiązki. Łukasiewicz, jako członek ścisłych podziemnych władz SDP, zajmuje się organizowaniem, wspieraniem, kolportowaniem prasy drugiego obiegu i samopomocą koleżeńską - paczkami, zbieraniem pieniędzy i rozdzielaniem ich wśród najbardziej pokrzywdzonych i potrzebujących.

Wśród pamiątek, obok pism drugiego obiegu, szczególnie cennych, bo w nich bezimienne teksty Macieja, plik bibuł - na zielonej przebitce, dobrze znanej twórcom i czytelnikom nielegalnych informacji i komentarzy. Są komunikaty o internowaniach, listy zatrzymanych i internowanych, a także brudnopis tekstu, o którym poniżej w cytacie z „Weryfikacji”:

Poniedziałek, 22 marca - Dojrzewa sprawa współpracy z „Tygodnikiem Wojennym”. Przekazałem dla nich nowy tekst pt. Powrót z wojenki - o poborowych zwolnionych z przedłużonej służby.

Wieczorem w „salonie” u Kasi [Kołodziejczyk] na Saskiej. Kasia zreferowała przebieg szczątkowej (kilkanaście osób) Rady Głównej SDP. Na szczęście będzie akcja interwencyjno-protestacyjna. My we dwójkę mamy przygotować tekst listu do gen. Jaruzelskiego. Trzeba zebrać przynajmniej kilkaset podpisów, aby naczelne władze SDP działały ze świadomością poparcia znacznej części środowiska. (...) Siadam i przed pojawieniem się gości od ręki przygotowuję projekt tekstu.


6a - „Brudnopis projektu listu do gen. Jaruzelskiego” 
Archiwum rodziny M. Łukasiewicza
6b - „Brudnopis projektu listu do gen. Jaruzelskiego” 
Archiwum rodziny M. Łukasiewicza

SDP - władze, struktury, członkowie przechodzą do podziemia. To nie tak, że wszyscy, że razem. Kontakty rwały się. Rozmowa kontrolowana - te słowa przeszły na długie lata do zasobów dowcipu polskiego, a to była rzeczywistość, która paraliżowała. Przetrwały jako środowisko grupy zaprzyjaźnionych osób, skupiających się wokół postaci szanowanych, ofiarnych i życzliwych. Jedną z nich był Maciej Łukasiewicz, jego żona Lena, stworzyli w swoim domu rodzinnym miejsce ważne.

Magda: „Przychodził Maciej Rosolak. Fikusy przede wszystkim, Ania Borkowska, Andrzej Roman. Krysię Mokrosińską pamiętam. Wielu ludzi się przewinęło przez nasz dom. Potem Rybińscy. Maciek z Kryśką. Pojęcie SDP ciągle u nas funkcjonowało. Ale spotkań stowarzyszeniowych u nas nie było”.

Zebrań SDP-u u nich nie było. Natomiast drzwi mieszkania Macieja i Leny Łukasiewiczów ciągle się otwierały. To ci bliscy, koleżanki i koledzy, których przyjście Łukasiewicz odnotowuje najczęściej tak: wpadli do nas... Wpadała Ania Baniewicz, Janka Paradowska z Tadeuszem [Stępniem], Kasia Kołodziejczyk, Ewa Szemplińska, Alik Wieczorkowski, Tomek Jarzębowski, Markiewicz z żoną, Lilek Lasota, Marek Nowakowski, Markowscy, Małgosia Taczanowska...

Jak przeżyć? SDPRL mami korzystnymi propozycjami. Tego kuszenia, pewnie uznając za bezskuteczne, nie kierowano do Łukasiewicza, ale on widzi, jak inni się łamią. Dla wielu wsparciem stały się opracowane przez władze SDP wskazówki: jak się zachowywać, jak zachować przyzwoitość w pracy dziennikarza [Wojenny Kodeks Dziennikarzy]. Pojawiły się dylematy: czy pracować w pismach reżimowych, za jaką cenę, jakie powody usprawiedliwiają taką decyzję? Co to znaczy zachować się przyzwoicie. Spierano się, co ważniejsze: pryncypialność czy przetrwanie? Gdzie są granice między kompromisem a zeszmaceniem?

Piątek, 23 kwietnia [1982] (...) Budzi kontrowersje - zwłaszcza punkt 3. Niektórzy uważają Kodeks za zbyt kompromisowy i za daleko idący w ułatwianiu życia dziennikarzom kolaborantom i konformistom. (...) Sformułowania Kodeksu są takie, aby nie wywoływały zarzutów o podjudzanie środowiska dziennikarskiego przeciwko władzy. No cóż, jest ten Kodeks jaki jest - trzeba go rozpowszechniać. Przygotowałem 20 kopii.

Planowano uruchomienie podziemnego pisma środowiskowego „Dziennikarz polski”. Redakcja - Maciej Łukasiewicz, Katarzyna Kołodziejczyk, Eligiusz Lasota. Mieli nadzieję dać innym możliwość pracy. Łukasiewicz, kontaktując się dzień w dzień z wieloma osobami wiedział, w jak ciężkich tarapatach znaleźli się dziennikarze z SDP-u. On sam i jego rodzina byli w bardzo trudnej sytuacji materialnej. W podsumowaniu „Weryfikacji” Łukasiewicz zwierza się, na marginesie innych spraw, z własnych kłopotów: skąd pożyczyć, żeby oddać pożyczone?

Właśnie wtedy zaczął odżywać Omnipress.

Trzecia z kolei spółdzielnia dziennikarska o tej nazwie. Z inicjatywą powstania „Omnipressu” II wystąpili latem 1981 roku członkowie Koła Starszych Dziennikarzy przy SDP, nie chcąc tracić kontaktu ze środowiskiem i pragnąc być nadal czynnymi profesjonalnie.

Stan wojenny przerwał na kilka miesięcy działalność, właśnie ją „Omnipress” III wznawiał.

„Omnipress” nie był słodkim chlebem, zwłaszcza w pierwszym okresie. Właściwie nie zapowiadał się dobrze. Towarzystwo bardzo mieszane.

Środa, 28 kwietnia [1982]Dzień niemal w całości „omnipressowy”. Szykuje się jakaś burza przed walnym zgromadzeniem spółdzielni. Odnoszę wrażenie, że grupa reżimowo-sportowa przygotowuje zamach na Radę Spółdzielni i na Florczaka, w istocie skierowany bodajże przeciwko nam.(...)

Czwartek, 29 kwietnia[1982] (...) Po południu walne zebranie w „Omnipressie”. (...) Obecny był Olek Paszyński, przewidziany na jednego z wiceprezesów po uzyskaniu przez spółdzielnię licencji wydawniczej. Oczyściłoby to opinię „O” w środowisku, zdejmując zeń odium jakiejś firmy półubeckiej.

Tymczasem 3 maja 1982 roku nadchodzi decyzja odmowna na złożone przez wiceprezesa Macieja Iłowieckiego zażalenie i utrzymanie w mocy zaskarżonej decyzji o rozwiązaniu SDP. Bardzo trudna sytuacja niezweryfkowanych dziennikarzy pogłębiła się.

Wtorek, 4 maja [1982](...)
W „O” [Omnipressie] nieprzyjemna sensacja - prezesem został Gutek Przywieczerski; Florczak ustąpił wskutek zarzutów Zbyszka Kosska, że „zaśmieca „Omnipress” - „Solidarnością”. Boję się, że nie będziemy mieli tu łatwego życia, a chcieliśmy przekształcić „O” w bezpieczną przystań na trudne czasy. Władek Karwan uważa, że nie wszystko jeszcze skończone; To samo mówi Wala [Korycka], Piątek, 7 maja [1982] - Dziś w ogródku SDP Andrzeja Tekiela i mnie zobaczył Zbyszek Kossek, pytając z głupia frant (...) czy zostaliśmy zweryfikowani, bo jeśli nie, to nie mamy czego szukać w „Omnipressie’. Jest wielu dziennikarzy zweryfikowanych, a pozostających bez pracy i to im - zdaniem Kosska - w pierwszej kolejności ma pomóc spółdzielnia. (... )Nasi „koledzy-sportowcy” nie potrafią inaczej nas się pozbyć, próbują robić sprawę polityczną. Na wszelki wypadek wręczyłem dziś Karwanowi wszystkie papiery, łącznie z podaniem o przyjęcie do pracy w „O”, antydatowanym na dzień 30 kwietnia.

Łukasiewicz, jak pisze o sobie, stał się kością niezgody w „O”. Doradzano, by wyrzekł się nadmiernej ruchliwości, gdyż kapusie piszą do komisarza SDP, płk. Górskiego, wysokiej figurze w SB, donosy, że widywany w ogródku na Foksal montuje struktury podziemnego SDP w porozumieniu z Fikusem i Bratkowskim.

A krnąbrny Maciej idzie w niedzielę z Leną i dziewczynkami na lody do ogródka SDP-u: siedziała tam cała sitwa Kossków, intensywnie obradując - pewnie jutro przystąpią do kontrataku.

I wzdycha: Boże, jak bym chciał odczepić się od tego „Omnipressu”.

7 - Przyjęcie do pracy w „Omnipressie”
Archiwum rodziny M. Łukasiewicza

Poniedziałek, 17 maja - Złożyłem podanie o przyjęcie do pracy i „uroczystą przysięgę”, że nie będę prowadził żadnej działalności politycznej na terenie wydawnictwa, ale ... na resztę kraju gwarancji dać nie mogę. P. uśmiechnął się dosyć kwaśno. Zatem od 1 czerwca podejmuję pracę w piśmie „Poradnik Sprzedawcy Żywności”. Zupełny surrealizm. Pensja trochę przymała, ale co mam robić?



Dzień za dniem. Miesiąc za miesiącem. W Polsce demonstracje, obchodzenie „rocznic” wprowadzenia stanu wojennego, zwanymi miesięcznicami. Przed każdym trzynastym dniem miesiąca zwiększa się aktywność esbecji, zatrzymania na 48 godz., rewizje, obserwacje podejrzanych, ich rodzin i znajomych.

Łukasiewicz spotyka się, rozwozi z przyjaciółmi paczki, chodzi na demonstracje, również z rodziną dbając, by na trasie „dziewczyny” miały gdzie się schronić.

Pisze. Wiele tekstów jest nie podpisanych, powstają również we współautorstwie, bo dyskutowano, dopisywano i poprawiano wspólnie.

„Warszawa, 16.09.1982 Koledzy i Przyjaciele! Mijają dwa lata od Nadzwyczajnego Zjazdu Delegatów SDP. Delegaci na Zjazd, mimo dzielących ich różnic światopoglądowych, zgodni byli do podstawowych problemów naszego zawodu, a zwłaszcza by hasło „prasa kłamie” nigdy więcej nie stało się wyrzutem

kierowanym przez społeczeństwo wobec dziennikarzy. (...) Nie zapominajmy doświadczeń, które przed dwoma laty doprowadziły do zwołania Nadzwyczajnego Zjazdu Delegatów SDP. Niezależnie od tego, czy i gdzie pracujemy, czy posiadamy legitymację dawnego SDP czy już nie - pamiętajmy o tym, czym powinien być nasz zawód, czego od nas oczekuje społeczeństwo”. [tekst nie podpisany, maszynopis w zbiorach M.Ł.]

Kolejna zima i oczekiwanie na wydarzenia określane jako „wiosna nasza”. Nie widać jej.

Ale u Łukasiewicza w sprawach pracowych wreszcie trochę się przełamało.

Kończy się przygoda z „Merkurym” z obopólnymi zawiedzionymi oczekiwaniami.

W marcu 1983 roku zostaje zatrudniony w „Omnipress-ie”, a od października 1984 roku Lukasiewicz
zostaje etatowym wiceprezesem ds. prasowo-wydawniczych [prezes, redaktor naczelny Władysław Karwan], zastępcą redaktora naczelnego Agencji.

W latach 1983 - 1989 „Omnipress” stał się dobrym miejscem. W miarę rozwoju nabrał wielorakiego znaczenia. Był spółdzielnią dziennikarzy, a jak wspominał Lukasiewicz, ci dziennikarze - w końcu ludzie od pisania, stworzyli normalną firmę wydawniczą. Zajęli się księgowością, dystrybucją, organizacją produkcji. Zatrudniali na stałe ponad stu ludzi, drugie tyle osób dostawało zlecenia.

8 - Rezygnacja z pracy w piśmie „Merkury”
Archiwum rodziny M. Łukasiewicza

Przygarnialiśmy bowiem prawie każdego „niezweryfikowanego”.

Właściwej pracy dziennikarskiej nie było. Zaliczali do niej serwis prasowy, kupowany przez gazety i tygodniki terenowe. Kryminałki, horoskopy, porady savoir-vivre’u pisali najlepsi, sławne pióra i nazwiska, ukryte w pseudonimach i kryptonimach.

Ciągnęliśmy ten wózek, szukając zarobku „pozaprasowego”. Gdzie się dało i jak się dało. Opakowania, plakaty, etykiety, broszury, kalendarze, samoprzylepki, reklamówki - robiło się wszystko, co tylko nie plamiło nas politycznie. Co nie brudziło rak. [M.L. zamiast posłowia]Wielu wspomina z sentymentem pomieszczenie na trzecim piętrze Domu Braci Jabłkowskich, gdzie kłębiło się. Był tam jeden z ważniejszych adresów podziemnego SDP-u. „Omnipress”, mimo kręcących się „smutnych panów” o wiadomych zamiarach, dawał przykrywkę. Lukasiewicz razem z Władysławem Karwanem przyczynił się , zajmując już kierownicze stanowisko, do nadania tej instytucji sensu istnienia, którym było stworzenie oparcia dla bezrobotnych, niezweryfikowanych dziennikarzy i wprowadzenie na rynek polski wielu pozycji wydawniczych, bardzo oczekiwanych. To „Omnipress” wydał jesienią 1983 roku albumik - fotoreportaż z drugiej pielgrzymki Ojca Świętego do Ojczyzna. Satysfakcja była ogromna - i ogromny sukces finansowy. - wspomina z ulgą Łukasiewicz. Zarobione wtedy pieniądze pozwoliły rozkręcić „Omnipress”.

Łukasiewicz nie przeistoczył się w menadżera. Nabywał kolejne umiejętności i doświadczenia. Był jednak dziennikarzem, tego się trzymał. Nie dał sobie wytrącić pióra. Jako Marian Sabat, M.S.; Red; Florian Rey, F.R., M.K, Marian Łada pisze dużo do pracy podziemnej. Współpracuje z „Tygodnikiem Wojennym”, „Wolą”. Jego autorstwa jest m.in. artykuł o posierpniowej działalności SDP, historii jego rozwiązania, powołania SD PRL oraz tekst „Knebel” o represjach w środowisku dziennikarskim.

Środa, 24 marca [1982] Nawiązaliśmy dziś, wraz z Anią, pierwszy fizyczny kontakt z przedstawicielami „Woli”. Pełna konspiracja - przygotowanie do spotkania trwało około 10 dni. Pragną związać się z nami bliżej, ale też okazali się niekompetentni. Są to wspaniali młodzi robotnicy, jak się wydaje kolporterzy prasy podziemnej. Umawiają nas na piątek z przedstawicielem zespołu redakcyjnego w celu omówienia szczegółów. Przekazuję im tekst o SDP, który napisałem dziś rano. Są bardzo zadowoleni.

9a - „Tygodnik Wojenny nr. 12/13 z artykułem M. Łukasiewicza o rozwiązaniu SDP” 
Archiwum rodziny M. Łukasiewicza
9b - „Tygodnik Wojenny nr. 12/13 z artykułem M. Łukasiewicza o rozwiązaniu SDP” 
Archiwum rodziny M. Łukasiewicza
10 - „WOLA” nr 6/7, 15 marca 1982 r.
Archiwum rodziny M. Łukasiewicza


Piątek, 26 marca - Rano kończę dla „Woli” nowy tekst: „Dorzynanie reformy”, z zamiarem przekazania go na dzisiejszym wieczornym spotkaniu naszemu tajemniczemu redaktorowi. (...) Wieczorem konspiracyjne spotkanie z „Wolą”. Na poddaszu, gdzieś w okolicach Marszałkowskiej. Znakomite wrażenie. Silne zaplecze w zakładach pracy, również finansowe. Ustalamy zasady. Piątki rano. Młodzi, sympatyczni. Nie chcą tylko przetrwać, ale walczyć. Doskonale zorganizowani. Czuję, jakbym złapał drugi oddech i grunt pod nogami”

Małgorzata: „Na regale leżały pisma i książki drugiego obiegu. Ojciec kiedyś przymierzał się, żeby może to wyrzucić. I w końcu powiedział: nie, jak przypominam sobie pracę tych ludzi, zagrożenie, tyle wysiłku, które poszło na wydanie nawet jednej książeczki, nie jestem w stanie tego zrobić. Może to będzie komuś jeszcze potrzebne.”

Lata 1984-1988

Doświadczenia wydawnicze zdobywane w „Omnipressie”, oparcie się na niej, pozwoliło na realizację przedsięwzięcia, które zajęło znaczące miejsce w podziemnym ruchu wydawniczym.

Powstaje jesienią 1984 r. „MOST - wolne pismo”. Stopkę redakcyjną zastępuje zdanie: Redagują członkowie NSZZ „Solidarność”. Byli to Maciej Łukasiewicz, Dariusz Fikus -członkowie władz podziemnego SDP oraz Anna Baniewicz [niezweryfikowany redaktor z „Kuriera Polskiego”] oraz Małgorzata Taczanowska [1983-1992 pracownik Agencji Omnipress Spółdzielni Pracy Dziennikarzy. 1984-1989 redaktor i wykonująca matryce dla niezależnego kwartalnika „MOST”].

Założeniem było redagowanie pisma otwartego, służącego wartościom wspólnym całej opozycji, łagodzeniu podziałów. Bycie mostem.

Most - miejsce dla podziemnego SDP

Sprawy Stowarzyszenia zajmują w piśmie sporo miejsca. Mówiło się, że „MOST” to podziemny organ podziemnego SDP. [Ukazały się 22 numery pisma, w tym numer 21 „Głos w sprawie wolności słowa”, w całości poświęcony SDP-owi. Styczeń 1989].

W „Moście” umieszczony został tymczasowy adres Stowarzyszenia Dziennikarzy Polskich - dla korespondencji; 00-511 Warszawa, ul. Nowogrodzka 16, IV p., Agencja Omnipress. Tel. 28-42-91

Maciej Łukasiewicz idzie dalej. Pod jego szefostwem zaczyna działać w drugiej połowie 1985 wydawnictwo „MOST” uruchomione przez redakcję pisma o tej nazwie. Dołączyli do nich wkrótce Marek Krawczyk i Andrzej Karczewski oraz Tomasz Cyngot.

11 - Okładki Wolnego Pisma „MOST” 
zbiory Pracowni Wolnego Słowa SDP














Wydawnictwo WP „MOST” publikowało w podziemiu ważne książki, m.in. „Kulturę Niezależną”, „Warszawskie Zeszyty Historyczne” i reprinty paryskiego „Kontaktu” i berlińskiego „Poglądu” w nakładach od 500 do 4000 egzemplarzy.

Łukasiewicz, Karczewski, Krawczyk mieli dobrych znajomych w emigracyjnych ośrodkach wydawniczych, które zapewniły przedruki wybranych książek MOST-u , m.in. w „Aneksie” (Londyn) oraz Instytucie Literackim i Editions-Spotkania (Paryż).

Jedną z pierwszych pozycji był w 1986 r: „Budapeszt’56 oczami polskich dziennikarzy” - relacje korespondentów prasy i radia na Węgrzech podczas powstania w 1956 r. Tekst na podstawie zachowanego nagrania ze spotkania dziennikarzy z młodzieżą w XI 1956 w Warszawie opracował M. Sabat czyli Maciej Łukasiewicz. Niewielka, licząca 43 strony książka była rozchwytywana.

Magda -
Ojciec pracował w Omnipressie, pojawił się „MOST”. Tata prócz tego że drukował „MOST”, handlował książkami. Ja byłam wtedy dziewczynką ośmioletnią. Przychodzili ci wszyscy brodaci, ja otwierałam tapczan, brali książki zapisywali mi na kartce, ile i jakie, ja przekazywałam Tacie.

Bratkowski - On był bardzo dobrym organizatorem. Potrafił pamiętać, kto kiedy co powinien był zrobić.

Nie poganiał, ale koordynował realizacje wspólnych zadań. I nie było tak, żeby się ktoś spóźniał, co było bardzo istotne zwłaszcza w podziemiu, po prostu wszyscy byli bardzo akuratni. Wiązało się to z tym, że nie należało powtarzać zbyt często kontaktów, przekazać coś i w nogi. Bardzo dobrze to szło. Wiadomo, im mniej się mówi, tym lepiej. „MOST” powstał na bazie Omnipressu, najzwyczajniej w świecie, ale funkcjonował jako wydawnictwo tajne, nielegalne. Nie potrafię tego ustalić, ale niektóre druki „MOST-u” były tak przyzwoite, że szły chyba przez Dom Słowa Polskiego, to nie było wykluczone.

Magda - Pamiętam, że ojciec materiały, które zbierał, nosił w takiej zabawnej teczce, miała rozerwaną rączkę. Małgosia Taczanowska przepisywała to wszystko do druku. Mieliśmy sąsiadów, mieszkających naprzeciwko. Ludzie zacni, uczciwi. W pewien sposób jednak współpracowali z systemem. On w organizacjach wiejskich, młodzieżowych, wypowiadał się nawet w reżimowych mediach. Ale to był przyzwoity człowiek. Znali się z moim ojcem od dawna, bo od latach siedemdziesiątych. Ludzie z tamtej strony a jednocześnie swoi. To był bezpieczny dom. Zaufany. Wszystkie materiały przeznaczone do druku w „Moście” znajdowały się za łóżkiem ich córki. Ona teraz z sentymentem wspomina, jak mój ojciec przychodził, pochylał się i wyciągał teczkę.

Małgorzata - Pamiętam, że stale przyjeżdżał jakiś kurier. Ja byłam mała i niewiele z tego rozumiałam, ale moja siostra była bardzo zaangażowana. Kiedy rodzice wychodzili z domu i trzeba było wydać materiały. Mówiła: proszę bardzo, rodzice o wszystkim mnie uprzedzili, musi pan tylko „podnieść” Małgosię. Bibuła była przechowywana w tapczanie...

To był czas procesu toruńskiego. Wzmożona inwigilacja środowisk opozycyjnych. Aresztowania. Przepadanie działaczy „Solidarności” bez wieści.

Magda - Ania Baniewicz była osobą, która skontaktowała ojca z drukarzem Tadkiem Markiewiczem. „MOST” miał dwie wpadki. Jedną u Markiewiczów. Ciotka [A. Baniewicz] poszła do nich, u nich była już rewizja, ją zabrali. Pojechali do niej do domu, jak zobaczyli, ile ona ma bibuły, „czy nyska na to starczy? Zapytali. Starczyła. Ankę posadzili. U nas w domu ludzie z jej otoczenie pili kawę. Markiewiczowie, ktoś jeszcze, nie pamiętam. Ręce im się trzęsły, papieros za papierosem. „Co ona powie?” Anka bardzo dużo wiedziała. Następnego dnia Anka pojawiła się u nas w domu i mówi: „Słuchajcie, wygrałam. Nic im nie powiedziałam”. I rzeczywiście nic nie powiedziała. Ale pamiętam zrobiło się nerwowo. „MOST” miał jeszcze jedną wpadkę. Pamiętam, jak wpadł w nocy Rysiek Olczak z wiadomością, że drukarnia wpadła. Ojciec się ubrał, poleciał, przenosili. Dla mnie było to oczywiste, że się o tym nie mówi. Myśmy mieszkali wtedy na Stegnach. Rysiek Olczak mieszkał niedaleko, u niego w piwnicy była drukarnia, drukował wtedy „MOST”, miał poloneza, zatrzymali go przypadkowo, ale oczywiście skonfiskowali mu wszystkie książki i samochód. Polonez to był wówczas świetny samochód, nie mógł go odżałować. Kupił sobie syrenkę. Jak podjeżdżał wiadomo było, że to on.

W 1987 roku „Wolne Pismo „MOST” otrzymało Nagrodę Dziennikarzy Niezależnych.

17 maja tamtego roku w Warszawie jest Zbigniew Brzeziński. W prywatnym mieszkaniu miało miejsce spotkanie z nim.

Małgorzata - Ojciec pierwszy drukował raport Kuklińskiego. Zbigniew Brzeziński przekazywał mu go w kiblu, spuszczali spłuczką wodę, żeby zagłuszyć pluskwy. Po latach opowiadał, jak był z Fikusem w Stanach, Brzeziński wspominał: „Panie Macieju, my to mieliśmy spotkanie na szczycie.”

Zabronione były wszelkie zgromadzenia. Za nielegalne spotkanie mogły zostać uznane nawet imieniny rodzinne. Dziennikarze jednak spotykali się. Maciej był „duszą towarzystwa”, zabierał Lenę, dziewczynki odwozili do babci i szli do ludzi, do swoich.

Małgorzata: „Pamiętam, jak opowiadał o imprezie u Andrzeja Romana, to były największe imprezy dziennikarskie w stanie wojennym. Jak ludzie od niego wychodzili, to te różne „służby” nie wiedziały za kim mają jechać, tylu ważnych ludzi tam było, zupełnie byli zdezorientowani. Klatka schodowa była wysadzana pluskwami. Sznur samochodów stał ze smutnymi panami. Za moim ojcem też pojechali. Akurat schodził pijany sąsiad i do tego smutnego pana: „co pan tu robisz, bo ja zaraz spuszczę pana ze schodów”. I pan sobie poszedł”.W maju 1988 roku z inicjatywy środowiska dziennikarzy niezależnych - członków SDP oraz zespołu autorskiego i redakcyjnego kwartalnika i wydawnictwa Wolne Pismo MOST powołano Agencję Publicystyczno- Wydawniczą MOST /AP-W MOST/.W komunikacie wyliczone są warunki i oferta nowej placówki. Właściwie jest to kolejne przekształcenie.


  1. Agencja oferuje teksty publicystyczne /artykuły, opracowania, wywiady, reportaże, komentarze etc./ oraz teksty książek /w tym przekłady z języków obcych wydawnictwom i periodykom w kraju i zagranicą.
  2. Agencja zgłasza własne propozycje tematyczne i realizuje złożone zamówienia.
  3. Agencja ma możliwość pozyskiwania polskich oficyn emigracyjnych na przedruki ich wydawnictw w kraju.
  4. Warunki współpracy Agencji z jej kontrahentami oparte są na dwustronnych porozumieniach.
  5. Pracę Agencji organizuje kolegium, którego działalność /merytoryczna i finansowa/ pozostaje pod kontrolą społecznej Rady Nadzorczej.
  6. Agencja uzyskuje fundusze z opłat za swoją działalność i z darowizn. Ewentualny zysk przeznaczony jest na rozwój działalności merytorycznej Agencji.
  7. Agencja ma swoich przedstawicieli na Zachodzie.

  8. Z Agencją należy kontaktować się kanałami kolporterskimi, a także za pośrednictwem redakcji: „MOST-u”, „Przeglądu Wiadomości Agencyjnych” /PWA/, „CDN - Głos Wolnego Robotnika”, „Woli” oraz w każdy inny rozsądny sposób.

Małgorzata: „Dźwięki mojego dzieciństwa to są: maszyna do pisania i Wolna Europa. Budziły mnie rano”.

Zdzisław Najder: „
Współpracowaliśmy ze sobą, ale ja nie wiedziałem, z kim mam do czynienia. Nadawaliśmy w Wolnej Europie wydawnictwa podziemnego MOST-u. Wiedziałem coś o tym przedsięwzięciu od Darka Fikusa, ale oczywiście bez nazwisk. Nazwisko pana Macieja poznałem dopiero w połowie 1989 roku. Nie wiedziałem jeszcze, kiedy będę mógł do Polski wrócić: wyrok śmierci był tylko „zawieszony”, obywatelstwo - nie zwrócone. I ze wzruszeniem odebrałem propozycję wydania w kraju wyboru moich emigracyjnych publikacji. Podpisał ją, w imieniu „Most-u”, pan Maciej i pod jego redakcją na przełomie 1989/1990 ukazał się, dość zgrzebnie wydrukowany, ale jakże radujący moje oko, tom pt. „Wymiary polskich spraw”. [„Rzeczpospolita” nr 194, 20-21.08.2005, Pro memoria.]

Roma Bratkowska: „I potem, kiedy kierował podziemnym „MOST-em”, spotykając się z autorami m.in. w Czytelniku, gdzie pod stołem podawało się artykuły, a przy okazji załatwiało wiele spraw SDP - które nadal prowadziło nielegalną działalność, ze spotkaniami, gazetą mówioną, działalnością charytatywną. Kiedy po siedmiu latach konspiry SDP wracało do legalności i trzeba było przygotować nowy zjazd - znów Maciek w mieszkaniu Darka Fikusa dwoił się i troił, żeby powiązać wszystkie końce i przygotować profesjonalny konwentykiel. Drzwi się nie zamykały, jak po burzy znów skrzykiwało się środowisko, każdy chciał osobiście poświadczyć obecność - a lista pęczniała.

Musiało się go lubić. Bezpretensjonalny, koleżeński, ogromnie towarzyski i pogodny. Mam jeszcze w oczach, jak na jednym z naszych uasi-towarzyskich spotkań u Anki Borkowskiej tańczy ze swoją żoną Leną. Obydwoje piękni, młodzi i zwycięscy... choć jedną nogą byliśmy jeszcze w stanie wojennym”.

12 - Lena i Maciej Łukasiewiczowie
Archiwum rodziny M. Łukasiewicza

[„Rzeczpospolita” nr 194, 20-21.08.2005, Pro memoria.]

Małgorzata:
„Był szczęśliwy. Mama to był dla Niego dar z nieba. Czuł, że z Nią całe życie jest do przodu, że do wspólnej bramki. Kochał każdy dzień z Nią. Byli fenomenalnym małżeństwem. 35 lat, po tych latach widziałam, że Ojciec jest absolutnie zakochany w mojej Mamie. Nie czuł upływu czasu. On w Niej widział ciągle tą młodą, śliczną blondynkę, którą poznał 35 lat wcześniej”.


Nadchodzą inne czasy.

Zasłużone uznanie przynoszą Łukasiewiczowi książki firmowane przez wydawnictwo MOST. Na ciągle jeszcze nielegalnym rynku wydawniczym pojawiają się:

[Baniewicz A.] Jot H., [Lukasiewicz M.] Sabat M.: Sytuacja „MOST” 1985 nr 1 s.5-13 [m.in. o prasie niezależnej w 1.10821984]

Cicerone (Polska 1982-1985 w oczach korespondentów zachodnich). Przedmowa D. Fikus. Oprac. red.: [M. Lukasiewicz] M. Sabat i [T. Jarzębowski] K. Twardowski. Warszawa: „MOST” 1987, 259 s.

Spisani na straty (W stalinowskich więzieniach PRL). [Wspomnienia z uwięzienia w l. 1950-1955]. Oprac. red. [T. Jarzębowski] K. Twardowski i [M. Lukasiewicz] M. Sabat. Warszawa: „MOST” 1987, 61 s.5836.

Władimir Rybakow: Imadło - obrazki z życia Armii Czerwonej [przekł. z ros. M. K. [krypt.]; przedmowa Gieorgij Władimow. Warszawa : „MOST”, 1987.

Timothy Garton Ash: Polska rewolucja: Solidarność, [przedmowa Jerzy Holzer ; tł. z ang.]. Warszawa : „MOST”, 1987.

Dariusz Fikus: Pseudonim „Łupaszka” : z dziejów V Wileńskiej Brygady Śmierci i Mobilizacyjnego Ośrodka Wileńskiego Okręgu AK /Warszawa : Wolne Pismo „MOST”, 1988.

[M. Lukasiewicz] Red.: Macchiavelli a la polacca. „MOST” 1988 nr 18: [IV] s.156-159

List rosyjskiego podróżnika. [Autobiografia]. Tł. [G. Przebinda] H. Cywiński. Oprac. red.: [M. Lukasiewicz] M. Sabat. Warszawa: Wolne Pismo MOST 1988, 176 s.

Gdańsk maj’88. Anatomia strajku [reportaż]. Oprac. red. [M. Lukasiewicz] M. Sabat. Warszawa: Wolne Pismo MOST, 103s. oraz 1989, 104 s.

Lukasiewicz M.: Drugi obieg - próba fotografii. „MOST” 1989 nr 21 s. 56-63 [referat wygłoszony na seminarium SDP nt. stanu komunikacji społecznej zorganizowanym w Warszawie 8-9 stycznia 1989; m.in. o ważniejszych czasopismach, gazetach i wydawcach]. oraz

Komedianci. Rzecz o bojkocie. oprac. Andrzej Roman przy współ. [M. Lukasiewicza] M. Sabata oraz zespół: A. Balińska [i in.] Toruń: Wydawnictwo Wolne Słowo „MOST” [1989], 269 s.

Książka bestseller, która zdobyła Nagrodę Komitetu Kultury Niezależnej 1988.

Oficjalnie Lukasiewicz nadal pracuje w „Omnipressie”.

Z niektórych książek „Omnipressu”, Lukasiewicz był dumny, wydane zostały m.in. w 1989 roku: „Lista Katyńska” Adama Moszyńskiego, „Józef Piłsudski o sobie”, „Oni” Teresy Torańskiej czy w 1990 roku „4 lata w Białym Domu” Zbigniewa Brzezińskiego.

W Polsce zmieniona atmosfera. Jest po wyborach czerwcowych i mówi się już głośno.

Z okazji bestselleru ostatnich dni „Wspomnienia Stanisława Krupy” z pobytu w X pawilonie więzienia przy ulicy Rakowieckiej w Warszawie, wydanego przez „Omnipress” wywiad pt. „Liczymy każdy grosz”. Z Maciejem Lukasiewiczem z „Omnipressu” [Express Wieczorny z 3 lipca 1989] rozmawiał Tomasz Zbigniew Zapert.

M.Ł.: Prowadzimy trzy równoległe formy działalności. Pierwsza ma charakter dziennikarski i wydajemy serwisy prasowe przeznaczone dla pism lokalnych, zakładowych, radiowęzłów etc. Dominuje w nich tematyka popularnonaukowa i historyczna, zawierają elementy sensacji, poruszają zagadnienia społeczno-ekonomiczne i kulturalne. Prócz tego realizujemy specjalne zlecenia. Np. wydaliśmy biuletyny dla Monaru, czy coroczny magazyn dla Społem. Od niedawna drukujemy kwartalnik „Nauka -Technika - Gospodarka”.

Drugą formą działalności są oczywiście książki. Wspólnie z Towarzystwem Historycznym wydajemy serię poświęconą popularyzowaniu wiedzy historycznej. Opublikowaliśmy również dwa fotoalbumy (każdy 200 tys. nakładu) z pielgrzymki Jana Pawła II do Ojczyzny, monografie cmentarza Rakowickiego w Krakowie oraz cieszący się wielkim powodzeniem u czytelników zbiór szmoncesów pt. „Tylko bez cudów”, . (...) Chętnie wydalibyśmy więcej, ale na każdy tytuł musieliśmy otrzymywać zgodę ministra kultury i sztuki - nb. przyznawaną nader niechętnie. Od pierwszego stycznia [1989] jest to niepotrzebne...

Ważna działalnością agencji, dzięki której jesteśmy w stanie się samofinansować, jest produkcja akcydensów - rozmaitych etykiet, druków, znaczków, folderów, plakatów i kalendarzy, przygotowywanych dla różnych instytucji.

-Czy wydawnictwo posiada własną drukarnię?

M.Ł.: - Nie . Współpracujemy z wieloma placówkami poligraficznymi na terenie kraju. Jesteśmy chętnie przyjmowani ze względu na konkurencyjny druk, znacznie szybszy od innych edytorów. (...)

Jakie są najbliższe plany wydawnicze?

M.Ł.: Mamy zamiar wydać serwis prasowy środowisk niezależnych. Natomiast z książek na druk czekają następujące tytuły: „Lista Katyńska” Adama Moszyńskiego, „Józef Piłsudski o sobie”, „Oni” Teresy Torańskiej, „4 lata w Białym Domu” prof. Zbigniewa Brzezińskiego. Melodię przyszłości stanowią natomiast dwie pozycje znane dotąd jedynie czytelnikowi drugiego obiegu - „Solidarność 1980-1981” prof. Jerzego Holzera oraz publikacja zbiorowa w opracowaniu Andrzeja Romana pt. „Komedianci”, traktująca o postawach aktorów w czasie stanu wojennego.

[Express Wieczorny” z 3.07.1989 r.]

Działalność w drugim obiegu przyniosła Maciejowi Lukasiewiczowi odznaczenie „Zasłużonego działacza kultury” przyznane w 1999 roku przez ministra kultury i dziedzictwa narodowego. Określenie dla działalności w drugim obiegu jako zasług dla kultury to o wiele, o wiele za mało. Lukasiewicz był zadowolony, zwłaszcza że odznaczeni tym tytułem to wspaniałe grono - walecznych.

Podziemna prasa spełniła rolę podziemnej armii. Zapewniła obieg informacji, wymianę myśli, dostarczała wiedzę. Gromadziła ludzi wokół idei, potrafiła też skrzyknąć pod sztandary „Solidarności” tysiące ludzi w jedno miejsce, o właściwym czasie. Wtedy gdy nie było telefonów komórkowych, internetu. Wolna prasa kładziona na przystankach autobusowych i tramwajowych, na dworcach, przekazywana z rąk do rąk. Polska niepodległość i demokracja wiele jej zawdzięcza. Lukasiewicz zasłużył się Ojczyźnie.

13 grudnia 1999 roku Stowarzyszenie Dziennikarzy Polskich ogłosiło konkurs na wspomnienia i dokumentację wydawania prasy niezależnej. Dla wszystkich, którzy tworzyli, wydawali, kolportowali w podziemiu. Maciej Lukasiewicz nadesłał książkę „Weryfikacja”. Otrzymał wyróżnienie honorowe. Żałowaliśmy, książka zasługiwała na główna nagrodę, ale regulamin konkursu obowiązywał. „Weryfikacja” była pracą już opublikowaną. Rozmawiałam o tym z Maćkiem. Lukasiewicz zdawał sobie sprawę, że książka jest poza konkursem, ale chciał wziąć w nim udział ze względu na temat oraz SDP. I cieszył się z wyróżnienia honorowego, miało ono dla niego znaczenie.

Bo był to człowiek honoru. Dziennikarz z powołania.

W 2003 roku został współzałożycielem Stowarzyszenia Wolnego Słowa - organizacją zrzeszającą uczestników opozycji demokratycznej i podziemia solidarnościowego oraz niezależnego ruchu wydawniczego i kulturalnego z lat 1976-1989.

Jan Strękowski, w imieniu zarządu SWS żegnał Łukasiewicza dwa lata później: „Nasz Kolega i Przyjaciel z podziemia. Po 13 grudnia 1981 współpracownik pism podziemnych, m.in. „Woli” i twórca jednego z najważniejszych pism i wydawnictw podziemnych drugiej połowy lat osiemdziesiątych, Wydawnictwa i Wolnego Pisma „MOST”. Był członkiem SWS.

Człowiek, którego wielu z nas lubiło, ceniło, a który odpłacał nam tym samym”.

Reaktywacja SDP i Zjazd

12 czerwca 1989 roku Sąd Wojewódzki podjął decyzję wpisania do rejestru nowo utworzonego Stowarzyszenia Dziennikarzy Polskich.

Red. Maciej Łukasiewicz, pełnomocnik Oddziału Warszawskiego SDP do spraw organizacyjnych:

Właściwie jesteśmy i nową i starą organizacją. Takim symbolem kontynuacji jest fakt przechowania przez jednego z naszych kolegów pieczątek SDP sprzed stanu wojennego i wręczenia ich na sali sądowej naszemu prezesowi Stefanowi Bratkowskiemu. To oczywiście tylko symbol, ale przecież nasza działalność nie była bynajmniej symboliczna. Działaliśmy, na ile to było możliwe w różnych formach, np. wydając i podpisując liczne oświadczenia związane z aktualnymi wydarzeniami w kraju i za granicą, biorąc udział w niemniej licznych akcjach politycznych. W tym czasie do łączności z SDP poczuwało się co najmniej ponad tysiąc kolegów i koleżanek. [wywiad z Maciejem Łukasiewiczem „SDP działa już legalnie” - Kurier Polski z 13 czerwca 1989 r. Rozmawiał Juliusz Smoczyński]Magda: „Był to rok 1989, już inna sytuacja. Wtedy wszyscy siedzieli w „Niespodziance” . Miał być pierwszy zjazd SDP. Było oczywiste, że będziemy pomagać. To była taka praca biurowa, adresowanie kopert, stemplowanie. Robiliśmy to w mieszkaniu Darka Fikusa, na Hubnera. Dyrygowała nami pani Małgosia Koch, mówiła co mamy robić. Dużo ludzi przychodziło, było bardzo miło. Ja w tym czasie starałam się o wizę do Francji. Mój dzień wyglądał tak, że najpierw jechałam do kolejki społecznej sprawdzić, jaki mam numerek, potem na Hubnera.

A Zjazd? Większość osób siedziała w kuluarach. Szczęśliwi, że się zobaczyli po tylu latach. Mnie się wydaje, że ten zjazd się więcej dział w relacjach międzyludzkich, nie na sali, gdzie były poważne przemówienia i ta rada starszych osób”.Warszawa 26-27 czerwca 1989 roku. To był właśnie ten Walny Zjazd Stowarzyszenia Dziennikarzy Polskich - pierwszy zjazd Stowarzyszenia po jego zalegalizowaniu (decyzja Sądu Wojewódzkiego w Warszawie 12 czerwca 1989).

13 - Identyfikatory M. Łukasiewicza z Walnego Zjazdu SDP 26-27.06.1989
Archiwum rodziny M. Łukasiewicza










Kiedy wczoraj - napisał 14 stycznia 2005 roku Maciej Lukasiewicz - spojrzałem na okładkę numeru Forum Dziennikarzy [nr 1,2005] ogarnęła mnie zaduma: Darka Fikusa nie ma już wśród nas, podobnie jak Maćka Szumowskiego; Maciek Wierzyński uparcie za oceanem, Maciek Iłowiecki odpłynął do Polsatu. Tylko Stefan Bratkowski nic się nie zmienia, jedynie posiwiał.

Do chwili rozpoczęcia Zjazdu formalności rejestracyjne dopełniło 2030 członków zalegalizowanego SDP.

W skład Rady SDP wchodzi Maciej Lukasiewicz.

Kilka miesięcy później Nadzwyczajne Walne Zebranie Oddziału Warszawskiego SDP odbyło się 16 września 1989 r. w Audytorium Maximum UW. Prezesem Oddziału Warszawskiego SDP wybrany został Maciej Lukasiewicz, wybrano Radę Oddziału. Wizytę złożyła delegacja FIJ, do której SDP zostało przyjęte w 1988 r.

Zależy nam na wiarygodności - fragmenty rozmowy z Maciejem Lukasiewiczem, prezesem Oddziału Warszawskiego SDP. Rozmawiał Jerzy Jagodziński. [Kurier Polski 20.09.1989]

Maciej Lukasiewicz - Chcemy aktywnie uczestniczyć w procesach dokonujących się w naszym kraju. Każdy dzień wymaga od naszych kolegów angażowania się w sprawy publiczne. Będziemy wspierać tę aktywność. Bardzo ważną sprawa jest zbudowanie struktury Stowarzyszenia. Mamy za sobą 3 miesiące relegalizacji SDP, wciąż trwa żywiołowy napływ nowych członków. Nie mamy lokalu, bazy etc.(...)

Jerzy Jagodziński - (...)środowisko dziennikarskie w SDP może zrobić wiele na rzecz odbudowy etosu zawodowego, przyczynić się do demonopolizacji i rozwoju środków masowego przekazu (...) tworzyć warunki dla niezależnego kształtowania się opinii publicznej.

M.L. - (...)Bardzo liczymy na to, że będą powstawać nowe tytuły o charakterze lokalnym, środowiskowym. Z pewnością tworzące się partie polityczne będą miały również własne pisma. Przewiduje się, że bardzo duża liczba publikatorów będzie zmieniała swój dotychczasowy charakter. Nie chcielibyśmy jednak, aby odbywało się tak jak w „Dzienniku Bałtyckim:”. Który obecnie deklaruje się jako dziennik niezależny. A przecież redagowany jest przez tych samych ludzi, którzy nie zająknęli się nawet na temat kolegów zmuszonych do odejścia z redakcji w wyniku weryfikacji. Właśnie publiczne jej potępienie jest warunkiem wiarygodności dziennikarskiej.

J.J. - Słyszałem opinie, że jakoby SDP nawołuje do „polowań na czarownice”, czy tak jest naprawdę?

M.L. - Jako środowisko nie chcemy żadnych - jak pan to nazwał - polowań na czarownice. Ale zależy nam na tym, aby w środkach społecznej komunikacji, które wywierają wpływ na kształtowanie opinii publicznej, myślę głownie o telewizji, radiu, Polskiej Agencji Prasowej, pewne osoby zakończyły swoją działalność z pożytkiem dla nich samych, jak i dla nas. W tej sprawie - przypomnę - walne zebranie wystosowało apel do premiera Tadeusza Mazowieckiego.


Redaktor

W roku 1989 w życiu Macieja Lukasiewicza pojawia się praca, która - jak czas pokazał - okazała się wielkim dziełem. Dziennikarskim i obywatelskim. Razem z Dariuszem Fikusem, Lukasiewicz został powołany przez premiera Tadeusza Mazowieckiego do nowego kierownictwa dziennika „Rzeczpospolita”. Fikus został redaktorem naczelnym, a Lukasiewicz jego pierwszym zastępcą.

Ramię w ramię szli razem od wielu lat. W 1980 Rada Główna Stowarzyszenia Dziennikarzy Polskich powierzyła Dariuszowi Fikusowi stanowisko sekretarza generalnego. Był nim także w stanie wojennym, gdy zdelegalizowano Stowarzyszenie. Motorem podziemnego SDP-u był Dariusz Fikus. Tuż przy nim Maciej Obydwaj współpracowali z pismami drugiego obiegu. Fikus brał udział w obradach Okrągłego Stołu, po stronie „Solidarności”. Był twórczy i aktywny. Nominacja na redaktora naczelnego „Rzeczpospolitej” nie była zaskoczeniem. Tak samo, jak powierzenie funkcji zastępcy Maciejowi Lukasiewiczowi.

Nowa „Rzeczpospolita” budzi ciekawość. Jak się zmieni? Jak sobie poradzą? Jaka jest linia pisma? Kogo zaprosili do współpracy? Co z pracownikami? Pytań, problemów bardzo dużo. Wszystkie istotne dla przekształcania mediów w Polsce. Rozmawiali z premierem, z politykami, ze środowiskiem, a duszpasterz środowisk twórczych ks. Wiesław Al. Niewęgłowski zorganizował 8 października 1989 roku w Kurii Metropolitalnej Warszawskiej spotkanie z nową redakcją dziennika „Rzeczpospolita” - udział w nim wzięli oczywiście razem red. red. Dariusz Fikus, Maciej Łukasiewicz oraz Jacek Moskwa i Bożena Wawrzewska.

A w SDP-ie.

W dniach 5-6 maja 1990 Walny Zjazd SDP. Obrady odbyły się w sali Koncertowej Pałacu Kultury i Nauki w Warszawie. Wybrano władze.

Maciej Iłowiecki: „Gratuluję wyboru do Rady Stowarzyszenia i proszę o przybycie na pierwsze posiedzenie (....) wybierzemy Zarząd Główny SDP (...).To fragmenty listu z 10 maja 1990 roku.

Łukasiewicz został wtedy wiceprezesem Stowarzyszenia Dziennikarzy Polskich. Z żalem, ale to było konieczne, zrezygnował z funkcji prezesa Oddziału Warszawskiego, grupującego prawie 80 proc. członków Stowarzyszenia.

Zaczynała się wielka praca nad tworzeniem normalności.

Redaktor „Rzeczpospolitej” a jednocześnie wiceprezes SDP-u w krótkich notkach informował opinię publiczną o działaniach Stowarzyszenia i problemach pojawiających się w polskim dziennikarstwie.

Na przykład:

Mniej więcej od kiedy zaczęło się mówić o likwidacji RSW„Prasa-Książka-Ruch”, podniesiono wielkie larum na temat zatrważającego bezrobocia. (...) Jak dziś po miesiącach wygląda ta kwestia? Mam tutaj podwójna optykę. I jako wiceprezes SDP i jako członek kierownictwa największego polskiego dziennika, jakim jest „Rzeczpospolita”. A więc - z jednej strony - w międzystowarzyszeniowej komisji zatrudnienia, na kilkanaście tysięcy dziennikarzy figuruje ponad tysiąc poszukujących pracy (w Warszawie zasiłek dla bezrobotnych pobiera ok. 400 osób). Z drugiej zaś - na wielokrotnie powtórzone w „Rzeczpospolitej” ogłoszenie, że poszukujemy do działu ekonomicznego gazety, zgłosiło się zaledwie kilka osób, z których tylko dwie spełniały minimum wymogów, to znaczy jakie takie doświadczenie zawodowe plus jeden język zachodni. (....) Od roku ma miejsce ogromna transformacja prasy polskiej - w ogóle mass mediów - merytoryczna, kadrowa, ekonomiczna, własnościowa. Dla wielu, od lat przyzwyczajonych do prowadzenia za rękę, jest to proces szokujący.(...) Nie ma dziś dobrego wujka, który po prostu da pieniądze na wydawanie gazety. Nie ma też dnia, bym nie miał telefonu, czy aby nie mam kogoś pod ręką kogoś do pracy, tyle, że muszą to być naprawdę dobrzy ludzie. A takich tymczasem na lekarstwo. Wszyscy są już gdzieś zatrudnieni.

Bywają sprawy trudne, przypadki losowe, niełatwa jest sytuacja dziennikarzy przed emeryturą. Myślę jednak, że generalnie problem bezrobocia dotyczy dziennikarzy słabszych, a także - a może przede wszystkim - dziennikarzy - pracowników dawnego tzw. frontu ideologicznego, dla których rynek pracy po prostu przestał istnieć wraz z upadkiem PZPR. (....)Przypomnijmy, że kiedyś nasze środowisko płaciło koszty stanu wojennego. Przez ponad 8 lat było w kraju również około dwóch tysięcy bezrobotnych dziennikarzy, tylko mało kto ośmielał się o tym mówić. I jakoś przeżyli. I dziś na ogół nie mają problemów z pracą. [M.Ł. „Rzeczpospolita” nr 40, 1991]Premier Tadeusz Mazowiecki spotkał się z przedstawicielami władz Stowarzyszenia Dziennikarzy Polskich, z wiceprezesem Maciejem Łukasiewiczem, Janiną Paradowską - sekretarzem generalnym SDP oraz Anną Borkowską - prezesem Oddziału Warszawskiego. Mówiono m in. o warunkach i zasadach działalności środków masowego przekazu w zmienionej sytuacji politycznej, i ekonomicznej, ze szczególnym uwzględnieniem problemów wynikających z likwidacji koncernu RSW Prasa-Książka-Ruch, a także wkraczania na rynek polskich mediów kapitału zagranicznego. Mówiono także o skomplikowanej sytuacji wewnętrznej środowiska dziennikarskiego. [M.Ł. - „Rzeczpospolita” 31.07.1990]W celu poszukiwania sposobów stworzenia - w obronie interesów zawodowych środowiska - jednej organizacji dziennikarskiej mają spotkać się w Warszawie przewodniczący wszystkich terenowych oddziałów zdelegalizowanego w stanie wojennym i reaktywowanego w połowie 1989 roku, po wieloletnim okresie działalności w podziemiu, Stowarzyszenia Dziennikarzy Polskich oraz Stowarzyszenia Dziennikarzy RP (b. SD PRL) utworzonego w początkach 1982 roku z polecenia władz stanu wojennego (...)” [M.Ł. : „Czy powstanie związek zawodowy dziennikarzy? - Drugie podejście”, „Rzeczpospolita” 17-18.10.1992]

Normalność to dobre prawo. Stowarzyszenie opracowuje nowy statut i regulaminy. Szukano sposobów na pełne istnienie, choćby jako Fundacja „Dom Dziennikarza - Foksal”. Maciej Łukasiewicz zajmował się też tą sprawą, uczestniczył w opracowaniu projektu statutu dla Fundacji.

Sytuacja dziennikarzy i dziennikarstwa w Polsce stała się znów trudna. Pojawiły się nowe problemy. Ich rozwiązania miał szukać następny Zjazd SDP. Maciej Łukasiewicz pisze w „Rzeczpospolitej”:

„Obradująca 28 października 1992 roku Rada Stowarzyszenia Dziennikarzy Polskich postanowiła zwołać statutowy zjazd Stowarzyszenia w kwietniu 1993 roku. (...)Od dłuższego czasu toczy się dyskusja o konieczności powołania ogólnopolskiej organizacji o charakterze związku zawodowego, która broniłaby interesów dziennikarzy w trudnej sytuacji, w jakiej wielu z nich znajduje się na skutek przeobrażającego się rynku mass mediów. (..) Członkowie Rady jednomyślnie opowiedzieli się przeciwko łączeniu się SDP z SDRP, popierając jednocześnie „formy współpracy, służące interesom środowiska, w tym stworzenie organizacji o charakterze zawodowym”. (...)” [M.Ł.: „Przeciw integracji - za współpracą. W kwietniu zjazd SDP”, „Rzeczpospolita” 29.10.1992]

Problemy są tak ciężkie, że - jak pisze 5 listopada 1992 r. w „Rzeczpospolitej” Łukasiewicz - mimo wszystko:

„W celu poszukiwania sposobów stworzenia - w obronie interesów zawodowych środowiska - jednej organizacji dziennikarskiej mają spotkać się w Warszawie przewodniczący wszystkich terenowych oddziałów zdelegalizowanego w stanie wojennym i reaktywowanego w połowie 1989 roku, po wieloletnim okresie działalności w podziemiu Stowarzyszenie Dziennikarzy Polskich oraz Stowarzyszenie Dziennikarzy RP (b. SD PRL) utworzonego w początkach 1982 roku z polecenia władz stanu wojennego (...)” [M.Ł. : Czy powstanie związek zawodowy dziennikarzy? - Drugie podejście - Rzepa 17-18.10.1992]

Łukasiewicz publikując w „Rzeczpospolitej” notki o działaniach SDP wypełniał po prostu swój obowiązek dziennikarza - informował. Dziś te notki mają wartość większą, są kroniką - gdyby nie Maćka czujność i poczucie środowiskowej solidarności wiele faktów nie zostałoby zapamiętanych. Uciekłby nam kawałek naszej historii.

Maciej Łukasiewicz pracował nieustannie nad jakością polskiego dziennikarstwa. Zorganizował w marcu 1992 roku znakomite spotkanie, na które zaprosił najważniejsze osoby z kierownictwa polskich mediów.

Była to opublikowana na łamach „Rzeczpospolitej” [13 marca 1992] dyskusja „Media w przebudowie państwa” czyli „Informacja jest bezpartyjna”. Wzięli w niej udział Andrzej Zakrzewski - minister z Kancelarii Prezydenta RP, profesor Władysław Findeisen - przewodniczący Senackiej Komisji Kultury, Środków Przekazu, Nauki i Edukacji Narodowej, Adam Słomka - przewodniczący Sejmowej Komisji Kultury i Środków Przekazu, Krzysztof Wyszkowski z URM, doradca Prezesa Rady Ministrów, Maciej Iłowiecki - prezes SDP, Krzysztof Czabański - prezes PAP, Maciej Łukasiewicz - I zastępca redaktora naczelnego „Rzeczpospolitej”, Janusz Zaorski - przewodniczący Komitetu ds. Radia i Telewizji, Jan Purzycki - szef TVP, Jan M. Owsiński szef Radia, Piotr Ł.J. Andrzejewski - dyrektor generalny w Komitecie, Jarosław Gugała - dyrektor programu 1 TVP, Karol Jakubowicz - dyrektor Sekretariatu Generalnego w Komitecie.

Wnioskiem z tej dyskusji była opinia, którą Łukasiewicz od dawna wyznawał i respektował zawsze:

"Informacja jest najważniejsza"

Konsekwentnie przypominał i podkreślał znaczenie dobrego informowania, znaczenie prawdy w życiu publicznym.

„My dostarczamy informacje - Ty podejmujesz decyzje” - to dewiza dzisiejszej „Rzeczpospolitej” pisał 7 lipca 1992 roku. Łukasiewicz jednak nie kostniał w swoich poglądach, nie tyle je zmieniał co poszerzał

pogłębiał. Ładnych kilka lat później, bo w 2000 roku pisze tak:

Taka misja, zdaniem moim, przestała być aktualna już 3-4 lata temu. Dziś informacje są dość łatwo dostępne (m.in. Internet) czytelnik ma raczej do czynienia z zalewem informacji niż ich brakiem. Powinniśmy więc próbować porządkować ten informacyjny chaos współczesnego świata; jest czas na objaśnianie, analizę, syntezę, komentarz, czytelną zrozumiałą opinie w kluczowych sprawach. Dla czytelnika powinniśmy budować hierarchie wartości - spraw, problemów, ludzi wydarzeń. [Program dla „Rzeczpospolitej” - 18.10.2000]

W moim przekonaniu - najkrócej rzecz ujmując - trzeba postawić nie na ilość, ale na jakość informacji i na sposób ich przekazywania. Drugim, nie mniej ważnym zadaniem gazety, musi być objaśnianie, co z tych informacji dla nas wynika, porządkowanie informacyjnego chaosu otaczającego nas świata. [„Do czytelników”, „Rzeczpospolita” 23.10.2000]

Do ważnych dyskusji zawsze zapraszał kogoś z SDP-u. Warto przypomnieć tę zasługę Łukasiewicza. Zaznaczała miejsce i rolę SDP-u w przekształceniach mediów w Polsce.

Zapowiedziany Walny Zjazd SDP odbył się w Krakowie w sobotę 24 kwietnia 1993 r. w sali Teatru im. J. Słowackiego. Jak napisał w zaproszeniu Maciej Iłowiecki: „
Zjazd zadecyduje o losach SDP i będzie mógł wypowiedzieć się na temat przyszłości naszego zawodu”. Szykowały się pioruny i błyskawice, zwłaszcza że główna teza wystąpienia dotychczasowego prezesa była: „SDP nie może istnieć w TAKIEJ FORMIE, jak dotąd”.

Maciej Lukasiewicz był członkiem kilkuosobowej Komisji Organizacyjnej, a do Komisji Organizacyjnej kierowano prośby o wszelkie dodatkowe informacje i bieżące interwencje. Co to znaczy wie każdy, kto zajmował się kiedykolwiek organizacją imprezy z przewidywanym uczestnictwem blisko dwóch tysięcy osób.

14 - Listy z sali do Macieja Łukasiewicza z Biura Organizacyjnego.
zbiory Pracowni Wolnego Słowa SDP

Zajęto się wówczas nowym kodeksem etycznym dziennikarzy, tezami ideowymi do nowego prawa prasowego, tezami do nowego układu zbiorowego dziennikarzy oraz aktualnymi sprawami mediów, dziennikarzy, informacji. Z konieczności - wszystko na jeden dzień! A w tamtym tak dla Łukasiewicza ważnym czasie. „Rzeczpospolita” nabierała mocy i rozpędu. W redakcji jego obecność była niezbędna. Jednak był w Krakowie i tyrał.

Lukasiewicz dziesięć lat później udzielił wywiadu Krzysztofowi Miklaszewskiemu z Londynu. Mówi w nim, co chciał z Dariuszem Fikusem osiągnąć i co osiągnęli.

„Rzeczpospolita” to niezależny, opiniotwórczy dziennik konsewatywno-liberalny o profilu ekonomiczno- prawnym. Tę formułę gazety wypracowaliśmy jeszcze za czasów Dariusza Fikusa. Jego perspektywiczne przeczucie głębi polskiej transformacji w wielu sferach życia sprawiło, że nastawiliśmy się na obowiązek informowania, tłumaczenia i objaśniania czytelnikowi wszystkich dotykających nas zjawisk w polityce i biznesie, w prawie, legislacji i życiu społecznym. Szczegółowa informacja ponadto musi być wsparta perspektywiczną interpretacją skomplikowanych procesów. [„Dziennik Polski i Dziennik Żołnierza”, 27 marca 2003]

Dziesięć lat wcześniej...

Drzewucki: „To był 1993 rok. Maciej ze względu na to, że był zastępcą redaktora naczelnego Darka Fikusa, miał pod opieką kilka działów: zagraniczny, sportowy, kultury. Podlegaliśmy mu jako zastępcy redaktora naczelnego. Ja pracowałem jako sekretarz działu kultury, pisywałem o literaturze. Miałem z nim od razu wiele kontaktów”.

Janusz Drzewucki, obecnie redaktor naczelny „Czytelnika”, został w tym czasie sekretarzem „Plusa Minusa”. Wielkiego sukcesu i radości Łukasiewicza. Przypomina się inny beniaminek Maćka - niedzielne wydanie Kuriera Polskiego. Myślę, że w zamyśle i początkach tworzenia „Plusa Minusa” nawiązywał do tamtego dokonania. Powstawał magazyn dla ambitnego czytelnika.

15 - Maciej Lukasiewicz i Ryszard Kapuściński, marzec 2003
Archiwum rodziny M. Łukasiewicza


Drzewucki: „Ktoś może pomyśleć, że był to jakiś rozrywkowy dodatek na weekend. To był bardzo poważny społeczno-kulturalny-literacki - dodatek, najpierw na dwóch, potem czterech kolumnach, potem ośmiu. Miałem poczucie, że pracując w nim jestem w bardzo dobrym miejscu. To było ukochane dziecko Maćka Łukasiewicza. On lubił go redagować, lubił go oglądać, cieszył, że się rozwija. Wciągał autorów, cieszył się, że ten dodatek miał dobrą opinię wśród czytelników, cieszył się że zdobywał nowych autorów. Takim autorem, którego bardzo chciał pozyskać dla „Rzeczpospolitej” był pan Ryszard Kapuściński. Przychodził do redakcji towarzysko zapraszany przez Elżbietę Sawicką, Maćka Łukasiewicza. W tych spotkaniach czasami ja uczestniczyłem. Bardzo nam zależało, aby Ryszard Kapuściński dał jakiś tekst do „Rzeczpospolitej”. Kapuściński miał rodzaj stałej współpracy z „Gazetą Wyborczą” i był lojalny wobec niej, tam drukował. Myśmy go namawiali. Maciek mówił: Rysiek, napisz, „Rzeczpospolita” bez Kapuścińskiego? Dla nas to będzie perła w koronie. Pamiętam takie jedno spotkanie i takie gorące namawianie. Kapuściński nie odmawiał, on był bardzo łagodny, uroczy, nie powiedział, że nie napisze tylko kluczył, no tak pojadę, zobaczę, może napisze, mam taki pomysł, będę miał chwilę czasu to dla was napiszę, no ale już muszę wyjść. Pożegnał się, zamknął drzwi. A Maciek z melancholią spojrzał na te zamknięte drzwi i mówi: nie napisze.

A jednak uważał, że on jako redaktor naczelny powinien zawsze prosić, próbować zdobyć wybitnego autora”.

Sam był poetą za młodu, związanym pokoleniowo z orientacją Hybrydy - przypomniał mi Mirosław Malcharek.

„Pisał wiersze - wspomina Janusz Drzewucki, też poeta - potem to zarzucił, zajął się dziennikarstwem, operował w innej stylistyce, w języku dziennikarskim nie literackim, ale zawsze był ciekawy, co się dzieje w świecie literackim. Miał przyjaciół wśród poetów, przyjaźnił się z Jurkiem Górzańskim, Krzysiem Karaskiem. Oni do Niego przychodzili, odwiedzał Go Marek Nowakowski. Miał wielu znajomych w świecie kultury. Redaktorami naczelnymi zostają często ludzie ze znajomościami w środowisku politycznym, a mało w kulturalnym. Lukasiewicz miał mnóstwo znajomych w środowisku kultury. Dla nas, ludzi związanych z kulturą był naczelnym idealnym, bo Jego nie trzeba było przekonywać, że warto pisać w gazecie codziennej o kulturze i że warto pisać językiem specjalistycznym, powodującym, że to nie autor dostosowuje się do czytelnika, a czytelnik musi lekko stanąć na palce. Rozumiał, że o kulturze nie da się pisać w sposób byle jaki, że kultura wymaga języka. Dzięki tym Jego upodobaniom myśmy mogli w „Rzeczpospolitej” publikować poezję.

I to jeszcze zanim „Gazeta Wyborcza” utworzyła w weekendowym wydaniu, okienko z jednym wierszem.

Elżbiecie Sawickiej i mnie dał wolną rękę. W pewnym momencie mogłem drukować cały margines wierszy np. Leszka Aleksandra Moczulskiego, Ryszarda Krynickiego, Adama Zagajewskiego, Jerzego Ficowskiego, nowe tłumaczenie sonetów Szekspira Jerzego S. Sity, drukowaliśmy wiersze Czesława Miłosza, Wisławy Szymborskiej, Jarosława Marka Rymkiewicza. Ci poeci dawali nam te wiersze. W rozmowach nie kryli, że to dla nich przyjemność drukować w „Rzeczpospolitej”, że to dla nich dobra trybuna prasowa”.

„Łosoś” bo tak nazywano ten dodatek z powodu koloru papieru, na jakim był kilka lat drukowany stał się wybitnym, odrębnym pismem społeczno-literackim, jakiego brakowało i jakiego po odejściu Łukasiewicza zabrakło.

W „Plusie-Minusie” ukazywały się co tydzień felietony Macieja Łukasiewicza, jego solusy. „ (...) są świadectwem obecności - napisał o nich Maciej Rybiński - Wytrwałej, czasem kłótliwej, zawsze refleksyjnej. Potwierdzają, że wciąż jeszcze trzeba - i warto - upominać się o rzeczy najprostsze. O zasady.

I o niezdeprawowaną pamięć. (...) Zebrane teraz razem stanowią kompendium naszych polskich problemów i swarów nie tylko jako zapis dokumentalny, ale i świadectwo przemyśleń oraz trosk tej formacji inteligenckiej, o najlepszych parantelach historycznych, do której należy i Maciek Łukasiewicz. Jest się nad czym zadumać, jest się i do czego uśmiechnąć. I warto do tych zapisków powrócić za następnych kilka lat”. [Wstęp do książki: Maciej Łukasiewicz - Plusy minusy. Z zapisków redaktora „Rzeczpospolitej”, UMCS Wydawnictwo, Lublin 2003, s. 203]

Powracamy. Te zapiski, solusy Maćka należą go jego dziedzictwa.

We wspomnianym już wywiadzie dla „Dziennika Polskiego i Dziennika Żołnierza” pisma polonijnego z Londynu Maciej Łukasiewicz po dziesięciu latach istnienie „Plusa Minusa” podsumowuje tak: (...)wcześniej był wyodrębnioną (również łososiowym kolorem papieru) sekcją „Rzeczpospolitej”. Od niedawna włączyliśmy go w obręb wydania weekendowego, pragnąc, by eseje, artykuły, felietony i komentarze „Plusa Minusa” trafiły do rąk i umysłów elity decydenckiej, która nas czyta na co dzień, a nie tylko do wąskich elit intelektualnych. Taka manifestacja miała po prostu zasygnalizować wagę, jaka przywiązujemy do komentowania naszej historii, literatury i sztuki, a więc tego wspaniałego sztafażu, bez którego nasz kraj może być niezrozumiały nie tylko przez obcokrajowców. Przyznaję, że był to eksperyment dość ryzykowny, ale w sumie, chyba udany. [„Dziennik Polski i Dziennik Żołnierza”, 27.03. 2003]Dziennikarstwo przenikało życie Maćka. Ale to wcale nie znaczyło, że pisaniem, redagowaniem, komentowaniem całe je wypełniał. Ci, co Go znali, wspominając spędzony z Nim czas uśmiechają się. Ciągle są pod wpływem tej pogody ducha, jaka z niego emanowała. Przecież był to król życia! I chciał, żeby inni rozwijali się, cieszyli się, umieli wyłuskać z obowiązków coś dla siebie wcale ich nie zaniedbując.

Drzewucki: „Maciek mówił:
Nasza praca ma dotyczyć tego życia, my mamy opisywać świat i życie, a nie tylko problemy. Trzeba żyć i patrzeć. Pamiętam, jak wysyłał mnie na pierwszą delegację zagraniczną, na festiwal filmowy do Wenecji, poszedłem do niego. To było w 1995 r. Miałem codziennie nadawać stamtąd korespondencje, wtedy nie było jeszcze laptopów, internetu nie mieliśmy w redakcji, faksem wysyłaliśmy korespondencje. On tak popatrzył na mnie i mówi: Nie siedź tak od rana do wieczora w tym kinie, pochodź po mieście. Idź na plac św. Marka. Żebym nie miał wyrzutów sumienia, jeśli nie obejrzę tych wszystkich filmów, bo można je jeszcze obejrzeć gdzie indziej. To nie było przypadkowe. Jak jechałem w 2003 roku do Dusseldorfu na imprezę do Instytutu Polskiego to też coś takiego powiedział: będziesz w tych Niemczech to się piwa napij. Obejrzyj coś więcej. Cały Maciek!”

Łukasiewicz - król życia. Zaczyna podróżować i pisać reportaże z dalekich krajów. Jeden z nich ma charakteryzujący Maćka tytuł: „Widziałem szczęśliwych Masajów”. Widziałem! Szczęśliwych! I pisze:
Nic nie budzi w nich większego obrzydzenia, jak ograniczenie swobody poruszania się, czy też porzucenie bezpośredniego kontaktu z naturą. [„Rzeczpospolita” dodatek „Turystyka i Podróże” - 15.07.1994].

On też nie cierpiał ograniczania swobody poruszania się i nigdzie się tak dobrze nie czuł, jak w kontakcie z naturą.

Był w Chinach, Stanach Zjednoczonych, we Francji, w wielu krajach. Nigdy i nigdzie nie przestawał być dziennikarzem. Obserwował, nawiązywał kontakty, jak każdy rasowy dziennikarz nieustannie „zbierał materiał”.

Nigdy nie zapominał też, że był historykiem i archeologiem. „Nie popuścił żadnemu zabytkowi. Jeździliśmy do Akwizgranu, do katedry w Kolonii, na Drachenfels, gdzie Zygfryd zabił smoka”. - wspominał Maciej Rybiński.

A tymczasem w SDP-ie...

W lutym 1995 r. odbył się kolejny Walny Zjazd. Maciej Łukasiewicz wchodzi do Zarządu Głównego.

W Stowarzyszeniu rozwija się ważna forma działalności. Konkursy dziennikarskie o nagrodę SDP. Zaczęły się w 1992 roku. Z konkursu na konkurs wyłania coraz ściślejszy podział na kategorie tematyczne.

A w polskim dziennikarstwie wyodrębnia się gatunek: dziennikarstwo śledcze. Przoduje „Rzeczpospolita”. Maciej Łukasiewicz szczególnie o nie dba, bo jak to powtarzał: każdej władzy trzeba patrzeć na ręce.

I nie myślał o władzy w sensie wyłącznie politycznym. Samorządy, hierarchie i powiązania w biznesie, przekładające się na władzę pieniądza, prawa człowieka. Widział szerokie pole obserwacji i zadanie dla dziennikarzy. Popierał te tematy, namawiał, by zajmować się nimi. Jest współtwórcą największych sukcesów „Rzeczpospolitej” w dziennikarstwie śledczym.

Uważał dziennikarstwo śledcze za znakomitą szkołę zawodu i obowiązek obywatelski. I pilnował, by najlepsze materiały były zgłaszane do Konkursów o Nagrody SDP. I zdobywali je bardzo często dziennikarze „Rzeczpospolitej”.

Przypomnę dwie spośród wielu.

W 2000 roku nagrodę Główną Wolności Słowa za publikacje w obronie demokracji i praworządności, demaskujące nadużycia władzy, korupcję, naruszanie praw obywatelskich i praw człowieka otrzymali:

Jacek Lutomski, Krzysztof Gottesman i Luiza Zalewska, współautorzy publikacji ,,Raport o telewizji. Tydzień z pilotem” („Rzeczpospolita”) - za bardzo rzetelne i obiektywne przedstawienie rzeczywistości najpotężniejszego medium - telewizji, publicznej i komercyjnej.

Maciej Łukasiewicz w imieniu redakcji „Rzeczpospolitej” zgłosił tę publikację. Opisał jak powstawała. Na koniec napisał jedno zdanie, jego pogląd na rolę SDP-u - o wspieraniu dziennikarstwa, które kompetentnie i z odwagą bada i opisuje najważniejsze problemy społeczne.

16 - Zgłoszenie „Raportu o telewizji. Tydzień z pilotem” do Nagrody Głównej 8. Edycji nagród SDP”
Zbiory Pracowni Wolnego Słowa SDP

W 2000 roku wyodrębniona została kategoria dla dziennikarstwa śledczego - Nagroda Watergate. Maciej Łukasiewicz nie jest jej autorem, ale można mówić o sprzyjaniu, zachęcaniu, tworzeniu opinii publicznej sprzyjającej dziennikarstwu śledczemu, najtrudniejszemu z wszystkich gatunków dziennikarskich. Można mówić, że Łukasiewicz prosząc SDP o wsparcie dla dziennikarstwa śledczego, sam je SDP-owi dawał.

Szczególne przypomnienie należy się też przyznaniu w 2005 roku Głównej Nagrody Wolności Słowa

Działowi Zagranicznemu „Rzeczpospolitej” - za rozpoczęcie i konsekwentne kontynuowanie na forum krajowym i międzynarodowym walki z kłamstwami o „polskich obozach śmierci”.

17 - List Kazimierza Dziewanowskiego do Macieja Łukasiewicza z 27.07.1996 roku
Archiwum rodziny M. Łukasiewicza

Maciek nie dożył tej chwili. Żal, bo był człowiekiem prawdy. Uczciwość uważał za warunek konieczny bycia dziennikarzem.

Magda: W redakcji widziałam kiedyś, jak facet przyniósł mu tekst, ojciec uważał, że puszcza wszystko tylko muszą być mocne dowody. Wszedł taki chłopak, jeden z dziennikarzy śledczych, przyniósł tekst, ojciec przeczytał i powiedział, że to jest raczej hipoteza, że musi zdobyć mocne dowody. Wtedy ten dziennikarz powiedział, że w tej gazecie jest cenzura, Ojciec się wkurzył, krzyknął, że on w ogóle nie wie co to jest cenzura. I niech mu zejdzie z oczu i przyniesie dobry tekst, to wtedy nie będzie „cenzury”.

Dobry tekst! Pozyskiwanie autorów trwało nieustannie. Łukasiewicz otwierał „Rzeczpospolitą” dla autorów z zewnątrz

W 1996 roku umarł Dariusz Fikus.

Magda: „To był strasznie miły, pełen fantazji wujek. Taki, który lubił śpiewać. Mieli tego samego dnia urodziny 8 marca. Pamiętam jak przyszedł na urodziny do naszego mieszkania, które miało 56 m, a było 40 osób. Jakoś się upychali. Myśmy były przy takich okazjach oddawane babci. Ale wtedy pomagałam mamie, wujek Darek, który lubił śpiewać wyszedł na balkon pośpiewać, podenerwować sąsiadów. Pamiętam też inne urodziny, jak wparował, a przecież było to w marcu, ubrany w jakiś turecki uniform skrzyżowany z rzymską togą, w wielkim kapeluszu ze słomy, wykonywał zabawne gesty. Ojciec zapytał go, czy tak jechał przez miasto. „No jasne”. Dopiero Ewa Szemplińska zdradziła, że naprawdę to się na dole, w piwnicy przebrał.

Lepiej poznałam go, jak pojechaliśmy w 1983 roku do Częstochowy na pielgrzymkę Środowisk Twórczych z ks. Niewęgłowskim. Darek Fikus był o kuli, jechał ze złamaną nogą. Nie był takim poważnym, surowym opozycjonistą. Był żartownisiem. Bardzo go lubiłam.”

Małgosia: „Był on częścią naszej rodziny - wujek Darek. Jak zmarł, Ojciec tak bardzo chciał uczcić pamięć

swoim przyjacielu. Uważał go za wybitną postać dziennikarstwa polskiego”.

Tym uczczeniem stała się od 1997 (pierwszej rocznicy jego śmierci) przyznawana corocznie przez dziennik „Rzeczpospolita” Nagroda im. Dariusza Fikusa. Otrzymywali ją ludzie związani z mediami za osiągnięcia w poprzednim roku kalendarzowym. Nagroda przyznawana była w dwóch kategoriach: twórcy w mediach oraz twórcy mediów.

Magdalena Fikus w 2005 roku tak wspominała Ich przyjaźń.

„Gdyby żył Darek, to umiałby opowiedzieć wiele historii i historyjek o Maćku. Zbliżyli się i zaprzyjaźnili w czasie stanu wojennego, a mnie, wówczas Darka żonie, mówili to, co się mówi kobietom: im mniej będziesz wiedzieć, tym dla ciebie i dla nas lepiej. Więc spotykaliśmy się na gruncie towarzyskim. Rozmawiało się o polityce, piło (jak mówił Darek) „wódeczkę”, a oni sobie w kącie knuli. Dość późno na przykład dowiedziałam się, że to Maciek związany jest z miesięcznikiem „MOST”, który lubiłam czytać. Pisano tam o sprawach ważnych, a zwięźle.

Obaj razem działali także na rzecz zdelegalizowanego SDP, co nasze wojenne władze drażniło. Zaprzyjaźnili się bardzo. Darek uważał Maćka za lojalnego i wiarygodnego współdziałacza i nic dziwnego, że powołany na stanowisko redaktora naczelnego „Rzeczpospolitej” poprosił Maćka, by poszedł z nim do tej trudnej pracy. Maciek miał doświadczenie w pracy w dzienniku. Darek uprzednio pracował w gazecie dawno i krótko, więc ktoś znający się na rytmie codziennym był mu bardzo potrzebny i pomocny.

A potem Darek odszedł i ja też coraz mniej o Maćku wiedziałam. Ale wiedziałam, że jest ciepły i miły w kontakcie osobistym i że pamięta zmarłego przyjaciela. Obejmował mnie na przywitanie, miał szorstkie wąsy i pachniał papierosami. No, właśnie... „ [„Rzeczpospolita” nr 194, 20-21.08.2005, Pro memoria.]

To palenie, które skróciło Mu życie, pamiętają wszyscy bliscy i dalecy, z codzienności i od święta.

Małgorzata: „Ojciec był palaczem, palił 30 lat. U nas w domu palenie otoczone było kultem. Bardzo palaczy szanował i był w stanie zapalić wszędzie. Nawet u znajomych, u których od 20 lat nikt nie zapalił. Na obiedzie zwyczajnie oznajmił im, że jeśli nie może zapalić to on wychodzi. Koniec. W jego redakcyjnym pokoju, od kiedy pamiętam, wisiała kartka z napisem TU WOLNO PALIĆ! Ojciec palił do końca. Jako dziennikarza zapamiętałam Go siedzącego nad tekstem ze zmarszczonym czołem, w dymie z papierosa.”

Drzewucki:
„Nie byłem tego świadkiem, ale opowiadano mi, że jak Maciek poszedł razem z dwoma kolegami na rozmowę z prezydentem Kwaśniewskim, włączono już magnetofony i Maciek bezwiednie wyjął papierosa i zaczął palić, prezydent Kwaśniewski tak się jakoś rozejrzał, podszedł do jakiejś szafki i postawił przed Maćkiem popielniczkę. Nie powiedział: panie redaktorze tu się nie pali.

Miał taki charakterystyczny gest. Jak przynosiłem mu kolumny z drukarni, wyjmował papierosa, zapalał

zaczynał przeglądać kolumny, rozkoszował się papierosem i kolumnami jednocześnie.”

W 1997 roku dziennikarze opowiadają się za potrzebą lustracji. W SDP-ie wyłożony jest wniosek w tej sprawie. Ludzie podpisują, Łukasiewicz też.

W „Rzeczpospolitej” pisze:

Mimo trapiących mnie wątpliwości, podpisałem kilka miesięcy temu wniosek grupy dziennikarzy o potrzebie lustracji, bo pamiętam dobrze, kto w latach 80. donosił lub też — jako pracownik SB — udawał jednego z nas, a teraz jest strażnikiem wszelkich cnót publicznych. Pamiętam też, jak kilka tysięcy moich kolegów po fachu lustrowano po l3 grudnia 1981 roku, co zwało się wówczas weryfikacją, a było tylko rutynowa represją. Mimo to, miałem wątpliwości, popisując się pod tym wnioskiem.

Dziś - już ich nie mam. Wierzyłem, że na Jaruzelskiego, Kiszczaka i całą tę piramidę komunistycznego horroru wystarczy weryfikacja demokracji po 1989 roku. Otóż nie wystarczyła. (...) [„Weryfikacje i lustracje”, „Rzeczpospolita - Plus Minus” 1-2 lutego 1997]Małgorzata: „Ojciec bolał nad problemem lustracji. Uważał, że powinno to być zrobione od razu, odtajnione, oczyszczone, powtarzał, że nie chodzi o to, żeby tych ludzi piętnować, bo różne były historie i różne dylematy, że nie mamy moralnego przyzwolenia, nie jesteśmy Bogiem, żeby ocenić, ale prawda musi wyjść na jaw, dla dobra życia publicznego”.

W tamtym 1997 roku, kiedy zbliżała się pierwsza rocznica śmierci Dariusza Fikusa, redakcja „Rzeczpospolitej” ustanowiła coroczną nagrodę im. Dariusza Fikusa. Maciej Łukasiewicz razem ze Stefanem Bratkowskim piszą o przyjacielu tekst „Zjawisko Fikus”:

„Chciał być i pozostał redaktorem naczelnym wolnej od jakichkolwiek uwikłań gazety. To bardzo ważne dla nas dziedzictwo w czasach, kiedy w naszym kraju aż tylu „ważnym” ludziom wszystko się myli, kiedy zapominają, kim byli, kim są i co należy do ich ról. „Rzeczpospolita” może się mylić, ale nie zapomni, czym jest i jakie jest jej powołanie - zgodnie z testamentem Dariusza Fikusa”. Dziś te słowa można dokładnie powtórzyć odnosząc je do „Zjawiska Maciej Łukasiewicz”.

Wspomina Magdalena Fikus: „(...)To on zaprosił mnie do jury Nagrody im. Dariusza Fikusa i byłam mu zawsze wdzięczna za troskę, jaką przejawiał w celebrowaniu tej nagrody, w dyskusjach w jury o najbardziej godnych tego wyróżnienia kandydatach, w szacunku dla całej rodziny patrona nagrody. (...)”

Inna ważna nagroda „Rzeczpospolitej”, powstała z inspiracji Łukasiewicza, to
Nagroda im. Jerzego Giedroycia ustanowiona w pierwszą rocznicę śmierci: za działalność w imię polskiej racji stanu.

„Może ją otrzymać ta osoba lub instytucja, które w swojej działalności publicznej kierują się zasadami wypracowanymi przez Jerzego Giedroycia w kręgu „Kultury”. Należą do nich: bezinteresowna troska

o sprawy publiczne; polityka pojęta jako służba krajowi, a nie partykularnym interesom; umacnianie pozycji Polski w demokratycznej wspólnocie europejskiej; kultywowanie dobrych stosunków z narodami Europy Wschodniej; praca nad rozwojem polskiej niepodległościowej myśli”.

U Jerzego Gieroyca w Paryżu kilka razy był Łukasiewicz.

Wspomina Henryk Giedroyc: „Znałem Go mało, kontaktował się przede wszystkim z moim bratem, redaktorem „Kultury”. Ostatni raz widzieliśmy się bodaj na pogrzebie Jerzego, pięć lat temu. Ale zawsze uważałem Go za świetnego dziennikarza i redaktora, który - tak bym to nazwał - wyprowadził „Rzeczpospolitą” na spokojne wody. Opracowujemy właśnie wspólną deklarację kapituły Nagrody im. Jerzego Giedroycia, przyznawanej przez „Rzeczpospolitą”. Nie chcę się wypowiadać już dzisiaj o jej treści; najbardziej martwi mnie to, że nie wiem, kto mógłby zastąpić Macieja Łukasiewicza w roli jej przewodniczącego. Prowadził jej prace doskonale. Wielki żal po Jego odejściu”. [„Rzeczpospolita” nr 194, 20-21.08.2005, Pro memoria.]

Łukasiewicz swoimi działaniami i postawą tworzył wspólnotę ludzi, którzy kochają Ojczyznę.

Małgorzata:
„Ojciec był, co jest bardzo ważne, prawdziwym patriotą. Nie wiem, czy dla mojego pokolenia to słowo ma jakiekolwiek znaczenie. Natomiast ojciec był patriotą, kochał Polskę ogromnie. Pamiętam, jak wchodziliśmy do NATO, Ojciec miał łzy w oczach. Powiedział: nie wiedziałem, czy ja tego momentu w ogóle doczekam. Nie wierzyłem, że ja wolnej Polski doczekam. Marzyłam o wolnej Polsce dla Was, dla moich wnuków. Uważał, że wstąpienie Polski do NATO to jest krok do lepszego życia”.

Drzewucki:
„Patriotyzm jego to nie było pobrzękiwanie szabelką. On był pozytywistą i racjonalistą. Praca, rozsadek życiu publicznym. Historia. Zawsze była w „Rzeczpospolitej”, w „Plusie Minusie”. Historia XX wieku. Bardzo się martwił, jak się coś w Polsce psuło. Jak On się cieszył z sukcesów polskich sportowców! Jak był medal - to na pierwsza stronę! Pochwalmy się”.Łukasiewicz pilnował przestrzegania zasad etyki i wprowadzał wysokie standardy zawodowe. W „Rzeczpospolitej” funkcjonował dokument „Zawodowe zasady etyczne dziennikarzy „Rzeczpospolitej”. Poprzedził go wewnętrzny dokument „Wartości, którymi się kierujemy”. Opowiedział o nich w artykule „Etyka w „Rzeczpospolitej” opublikowanym w SDP-owskim piśmie „Forum Dziennikarzy” [nr10/11, 1998]. Pisze w nim Łukasiewicz: Formułował on [dokument „Wartości, którymi się kierujemy”] kilka najważniejszych zasad redagowania gazety, a między innymi: - nie ma ,,niewygodnych” informacji, - informacja jest bezpartyjna, - komentarz musi być ściśle oddzielony od informacji, - gazeta dostarcza informacji - czytelnik podejmuje decyzje suwerenne. (...) Z nieznacznymi modyfikacjami obowiązuje on do dziś, stanowiąc - wraz z naszym kodeksem etycznym - swego rodzaju fundament zawodowy, busolę - jak niekiedy mówimy - każdego dziennikarza ,,Rzeczpospolitej”. Nowo przyjmowany kolega musi zapoznać się z tymi dokumentami i zobowiązać się do przestrzegania zwartych w nich zasad. Jeśli ich nie akceptuje - nie będzie z nami pracował.

W 1999 roku zaproszono Macieja Łukasiewicza do Rady Etyki Mediów.

Przyjął tę funkcję z radością. Był dumny, że jest w Radzie Etyki Mediów. Pracował w Radzie niemal do ostatnich chwil. Do 2004 roku.

18 - Nominacja Macieja Łukasiewicza do Rady Etyki Mediów
Archiwum rodziny M. Łukasiewicza

W Radzie Etyki Mediów oceniał m. in. kontrowersyjne materiały.

„Czy „Życie” złamało etykę dziennikarską, publikując informacje o rozpoczęciu procesu lustracyjnego urzędującego ambasadora RP w Izraelu?” - pyta Łukasiewicza dziennikarz.

Nie. Informacja jest rzeczą najważniejszą. Powinna być opublikowana bez względu na to, czy jest dla kogoś wygodna, czy nie. Osobna kwestią jest jednak to, w jaki sposób redakcja weszła w posiadanie tej informacji. (...) Redakcja w takiej sytuacji sama musi podjąć decyzję, czy nie jest wciągana w grę polityczną oraz musi być pewna wiarygodności swego źródła. Musi także ocenić, czy publikacja służy dobru społecznemu” [rozmowa z Maciejem Łukasiewiczem „Życie” 29.12.99 rozmawiał Arkadiusz Dawidowski]

Łukasiewicz uważał, że powinnością dziennikarza jest szacunek dla autorytetów, bo to powinność etyczna. Pisał:

Autorytetów mamy dziś jak na lekarstwo, zachodzi więc pytanie, gdzie się podziały? Ano sami zdjęliśmy je z piedestałów, wikłając i wykorzystując w bieżącej walce politycznej. Powinno to być nauką dla nas i dla nich, bo po równo nie zdawaliśmy sobie sprawy, że nie może być nic gorszego niż ich uczestnictwo w owej walce - jako strona. Nawet jeśli kierowały nimi jak najlepsze intencje.Magdalena Bajer: „Pracowaliśmy razem w REM parę lat. Głos Maćka był zawsze spokojny i pewny, taką pewnością, jaka bierze się z jasnego rozeznania, co dobre, a co złe, co koniecznie trzeba, a czego absolutnie nie wolno. Taka rdzenna prawość - przy zrozumieniu dla człowieczych słabości - jest istotą wzoru, który chcemy upowszechniać. Pamięć o Maćku będzie w tym pomagać”. [„Rzeczpospolita” nr 194, 20-21.08.2005, Pro memoria.]

Naczelny „Rzeczpospolitej”

„20 października 2000 zarząd spółki Presspublica, wydawcy „Rzeczpospolitej”, jednomyślnie postanowił powierzyć obowiązki redaktora naczelnego Maciejowi Łukasiewiczowi. Informujemy o tym z prawdziwą przyjemnością. Osoba pana Macieja Łukasiewicza, najbliższego współpracownika pierwszego naczelnego odnowionej „Rzeczypospolitej” Dariusza Fikusa, daje gwarancję utrzymania pozycji gazety, jako bezstronnego, wiarygodnego, najpoważniejszego pisma codziennego w Polsce. Przedstawiony przez redaktora Macieja Łukasiewicza program został przyjęty przez kolegium redakcyjne, które 19 października największą liczbą głosów poparło jego kandydaturę na redaktora naczelnego. Zarząd Presspubliki z radością tę kandydaturę akceptuje. Grzegorz Gauden, Elżbieta Ponikło, Piotr Frątczak, Piotr Mikosz” [„Rzeczpospolita” 21-22 października 2000]

Jak wyobrażał sobie rolę naczelnego napisał do zarządu:

Gazeta ma być po prostu ciekawa, obiektywna ale powinna mieć poglądy - czyli być opiniotwórcza, ma być stale obecna na forum publicznym, a redaktor naczelny powinien być przede wszystkim redaktorem - motorem gazety, a nie super-menadżerem, głównym księgowym, czy nadsekretarzem redakcji, kontrolującym wszystko, co się tylko da skontrolować.

Był naczelnym „Rzeczpospolitej” do 2004 roku.

Zdzisław Najder: „Może to niedowład wyobraźni, ale nigdy nie umiałem sobie przedstawić pana Macieja jako naczelnego. Mówiono o nim, że muchę skrzywdzić może - tylko przypadkiem. To jednak znaczy, że nie był człowiekiem walki (jak wprowadził do „Rzepy” jej ostre dziennikarstwo dochodzeniowe - nie mam pojęcia).

Ale nie był też człowiekiem kompromisu. Widać to było w jego redaktorskich notkach”. [„Rzeczpospolita” nr 194, 20-21.08.2005, Pro memoria.]

Jak on to zrobił? Tajemnica redakcji. Dlaczego?

Łukasiewicz wielokrotnie mówił, że to konieczność. „Rzeczpospolita” dość wcześnie postawiła na dziennikarstwo śledcze, wiedząc, że będzie potrzebne, bo nasze życie publiczne jeszcze długo nie będzie normalne i klarowne jak w utrwalonych demokracjach.

Mieliśmy świadomość, że będą potrzebni dziennikarze, którzy zrozumieją swoją rolę, jako wypełnienie pewnej misji. [rozmowa z M. Łukasiewiczem - „Nowiny” 11 września 2003 r. Rozmawiali Paweł Kuca,

Jaromir Kwiatkowski]

Maciej Łukasiewicz jest współtwórcą największych sukcesów „Rzeczpospolitej” w dziennikarstwie śledczym.

Był głęboko przekonany o poważnych zadaniach dziennikarzy, ich wpływie na życie polityczne i społeczne. Nie lubił określania dziennikarstwa jako czwartej władzy. Uważał, że to rola służebna. I że trzeba o tym rozmawiać - publicznie, dla dobra ogólnego. Był w miejscach dla dziennikarzy najważniejszych, z dziennikarzami i dla nich.

Święto patronalne dziennikarzy przypada w uroczystość św. Franciszka Salezego . W 2002 roku było to 27 stycznia. Maciej Łukasiewicz bierze udział w spotkaniu panelowym, zorganizowanym przez Duszpasterstwo Środowisk Twórczych: „Nowe zagrożenia mediów III Rzeczpospolitej”. Panelistami byli wówczas również red. Magdalena Bajer, red. Alina Grabowska-Perth, red. Maciej Iłowiecki, red. Bernard Margueritte.

W 2002 roku zorganizował i opublikował w „Rzeczpospolitej” [12-13.10.2002 r.] dyskusję o mediach pod znamiennym tytułem: „Czy i co trzeba przemilczeć?”

Udział wzięli: Michał Bogusławski - reżyser TV, wiceprzewodniczący Rady Etyki Mediów, Krzysztof Dorosz

eseista, wieloletni dziennikarz sekcji polskiej BBC, redaktor naczelny miesięcznika „Jednota”, Jarosław Gowin redaktor naczelny miesięcznika: „Znak”, Ryszard Legutko - profesor filozofii UJ, Antoni Sułek - profesor socjologii UW, Małgorzata Szejnert - reporterka, kierownik działu reportażu w „Gazecie Wyborczej”, Bronisław Wildsdstein - publicysta „Rzeczypospolitej”, Piotr Wojciechowski - pisarz, scenarzysta, prezes Stowarzyszenia Pisarzy Polskich, członek REM.

Dyskusję prowadzili: Magdalena Bajer - publicystka, przewodnicząca REM, członek SDP i Maciej Lukasiewicz redaktor naczelny „Rzeczypospolitej”, członek REM i SDP.

Niewątpliwie jednym z motywów zorganizowania tej dyskusji była głośna publikacja „Rzeczpospolitej” z 23 lutego 2002 roku „Grzech w pałacu Arcybiskupim”. Wywołała prawdziwą burzę i spowodowała daleko idące konsekwencje.

Maciej Lukasiewicz: Temat naszej dyskusji to odpowiedzialność za to, co się w mediach pojawia, ale i za to, co się w mediach nie pojawia. Gdzie są granice miedzy tym, o czym należy pisać, a tym, o czym nie należałoby pisać czy pokazywać? Przypadkiem, który egzemplifikuje ten problem, była nasza decyzja o opublikowaniu w lutym artykułu na temat arcybiskupa Juliusza Peatza. Przykład bardzo spektakularny, ale sądzę, że to pytanie dotyczy także wielu innych problemów.

Rok później Lukasiewicz mówi tak: Sprawa arcybiskupa Juliusza Paetza. Decyzja o publikacji była bardzo trudna. Materiał mieliśmy przygotowany dwa miesiące przed publikacją. Musieliśmy jednak poważnie się zastanowić, jakie będą tego konsekwencje. Ale sprawa nabrała w Poznaniu takiego rozgłosu, że - robiąc rachunek zysków i strat - stwierdziliśmy, iż trzeba ten tekst opublikować.

[rozmowa z M. Łukasiewiczem - Nowiny 11 września 2003 r. Rozmawiali Paweł Kuca, Jaromir Kwiatkowski]

„Publikacje nie tylko dowiodły naszych racji, ale także pozwoliły na obronę wiarygodności Kościoła, który postanowił wyeliminować kompromitującego hierarchę z aktywnego życia katolickiej wspólnoty. Dla mnie zaś była to jedna z najtrudniejszych decyzji, jakie podjąłem jako redaktor naczelny”. [„Rzeczpospolita” i jej redaktor, Marcin Makowiecki, „Forum Dziennikarzy” nr 1, styczeń 2004]

19 - Laur SDP dla Macieja Łukasiewicza – Okładka „Forum Dziennikarzy” nr 1, styczeń 2004
zbiory Pracowni Wolnego Słowa SDP
Laur SDP - 2003

Ojcu towarzyszyła Małgorzata. „Przed uroczystością, w domu Mama wymusiła, by wreszcie powiedział

o co chodzi - opowiada - Maciek no pochwal się, że dostałeś główną nagrodę Stowarzyszenia. W trakcie wręczania dowiedziałam się, że jest to Laur za szczególne zasługi i że Tata dostaje go jako pierwszy. Nigdy się sam nie chwalił”.

Cieszył się z tej nagrody. Szczególnie, że jest ona od dziennikarzy.

ZA PRZYZWOITOŚĆ, PROFESJONALIZM, POJMOWANIE DZIENNIKARSTWA JAKO SŁUŻBY PUBLICZNEJ”

„Uznanie, jakie może złożyć dziennikarz dziennikarzowi jest jednym z najważniejszych - mówi Janusz Drzewucki z „Plusa Minusa” czasów Łukasiewicza - bo my wiemy, jak jest trudno napisać dobry tekst, jak jest trudno zdobyć informacje, wiemy ile starania, ile czasu musimy poświęcić, żeby napisać dobry tekst.”

Stowarzyszenie Dziennikarzy Polskich: „Maciej Łukasiewicz jest naszym kolegą i przyjacielem, od lat związanym ze Stowarzyszeniem - był wiceprezesem w latach 1989-93 i potem zawsze pozostawał z nami w ścisłym kontakcie. Lauru SDP nie otrzymał jednak „po kumotersku”. Zarząd Główny rozpatrywał wiele konkurencyjnych propozycji wyróżnienia innych wybitnych dziennikarzy. Jednogłośnie jednak postanowiono, ze pierwszym laureatem będzie Maciej Łukasiewicz za kierowanie „Rzeczpospolitą”, dziennikiem, który ma znaczący wpływ na opinię publiczną w Polsce”Krystyna Mokrosińska: „Maćkowi pierwszemu przyznaliśmy Laur Stowarzyszenia Dziennikarzy Polskich. Potrzeba takiego wyróżnienia narastała w wolnej Rzeczypospolitej z każdym rokiem. Zbyt często wolne dziennikarstwo utożsamiano z anarchizującym: wszystko wolno, a każde ograniczenie z pogardą nazywano cenzurą. Coraz mniej było miejsca na autorytety zawodowe, etyczne. Wyróżnienie, które SDP przyznało Maćkowi, to był sygnał, że dziennikarstwo jest społeczną służbą, że warsztat zawodowy musi być nierozerwalnie związany z postawą etyczną. Osobiście zazdrościłam dziennikarzom „Rzeczpospolitej” takiego szefa. Cieszył się z każdego ich sukcesu, jeżeli dostawali np. nagrody Stowarzyszenia, w holu czekały na nich ogromne bukiety od szefa, a On sam zawsze był tam, gdzie jego dziennikarze. Kiedy otrzymał Laur

oni czekali z kwiatami. To był prawdziwy układ mistrz - uczeń. Czy z jego lekcji uczniowie nauczyli się dziennikarskiej rzetelności, życzliwości wobec ludzi, bezkompromisowego dążenia do prawdy, traktowania wykonywanego zawodu jako służby społeczeństwu? Na to odpowie przyszłość. Dla członków SDP uosabiał Łukasiewicz to, co w naszym zawodzie celnie, acz krótko, nazwał kiedyś Stefan Bratkowski rozszyfrowując skrót SDP: Stowarzyszenie Dziennikarzy Przyzwoitych”. [„Rzeczpospolita” nr 194, 20-21.08.2005, Pro memoria.]

Warto przypomnieć jeszcze inną ważną cechę dziennikarstwa Łukasiewicza. Dawał możliwość wypowiedzenia się, przedstawienia swoich racji różnym opcjom.

Drzewucki:
„Co było ważne: Maciek dbał o to, żeby - jak to mówił prezydent Wałęsa - były dwie nogi, czyli z jednej strony zamieszczał teksty autorów, których światopogląd był bardzo prawicowy, konserwatywny, z drugiej, żeby to byli ludzie z lewicy. Zależało mu na przykład na wywiadzie z generałem Jaruzelskim, którego Maciek jako wyrzucony z pracy w stanie wojennym, zwolennikiem na pewno nie był, ale wiedział, że gazeta musi mieć wywiad z Jaruzelskim i że to musi być poważny duży wywiad”.

Wielkie, pamiętne wywiady:

„Polska jest najważniejsza” z Lechem Wałęsą rozmawiają Dariusz Fikus i Maciej Łukasiewicz [Rzeczpospolita 6 grudnia 1990]

„Jaki pomysł na trudny czas?” - z prezydentem RP, Lechem Wałęsą, rozmawiają Dariusz Fikus i Maciej Łukasiewicz [Rzeczpospolita 2-3 listopada 1991 r.

„Droga wstecz nie istnieje” z prezydentem Republiki Czeskiej, Vaclavem Havlem, rozmawiają Katarzyna Kołodziejczyk i Maciej Łukasiewicz [Rzeczpospolita 22 października 1993]

„Sukcesy i porażki są wspólne” z prezydentem RP, Aleksandrem Kwaśniewskim rozmawiają Maciej Lukasiewicz, Krzysztof Gottesman, Jan Skórzyński [„Rzeczpospolita” 20-21 października 2001]

Był człowiekiem, z którym przyjemnie było nawet się nie zgadzać

Wspomina Aleksander Kwaśniewski : „W przeddzień ubiegłorocznego Święta Niepodległości wręczyłem Maciejowi Lukasiewiczowi Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski. Nieprzypadkowo miało to miejsce podczas uroczystości ogłoszenia laureatów Nagrody im. Jerzego Giedroycia, przyznawanej za działalność w imię polskiej racji stanu. (...) Nasze wielokrotne spotkania, związane z przyznawaniem Nagrody im. Giedroycia i z wywiadami udzielanymi przeze mnie „Rzeczpospolitej”, przeradzały się w długie rozmowy o Polsce, jej problemach i bolączkach, „o skutecznym rad sposobie”. Maciej Lukasiewicz należał do tych niezwykłych ludzi, którzy korzystają z każdej okazji, by dyskutować o sprawach ważnych dla kraju. Miał przy tym rzadki dar przedstawiania swoich racji w sposób otwarty, zachęcający do wspólnej refleksji, wymiany poglądów i dialogu. Był człowiekiem, z którym przyjemnie było nawet się nie zgadzać. Zawsze były to spotkania i rozmowy bardzo dla mnie wartościowe. Żal, że już ich nie będzie”. [„Rzeczpospolita” nr 194, 20-21.08.2005, Pro memoria.]

Maciej Łukasiewicz poważnie zachorował, jak się okazało, nieuleczalnie. Chorował, ale to był król życia. Nie dawał się. Nie zmieniła się jego osobowość. Nie traci nadziei na polepszenie. Przyjaciele i przede wszystkim rodzina mocno go wspierają.

Magdalena Bajer:
„Wiedziałam o chorobie Maćka od początku. Mimo to czuję, że odszedł niespodziewanie. I bardzo przedwcześnie. Dlatego że do końca robił swoje. Nie więcej, ale i niewiele mniej niż wtedy, kiedy był zdrowy”. [„Rzeczpospolita” nr 194, 20-21.08.2005, Pro memoria.]



20 - List Zdzisława Sierpińskiego do Macieja Łukasiewicza z 10.05.2004 r.
Archiwum rodziny M. Łukasiewicza

Drzewucki: „Andrzej Łozowski, nasz kolega z „Rzeczpospolitej” zmarł przed Maćkiem. To była ta sama choroba. Zadzwoniłem do Andrzeja z wielkanocnymi życzeniami świątecznymi. Maciek zorientował się z kim rozmawiam i poprosił: Daj mi go, porozmawiam. Byłem świadkiem ich ostatniej rozmowy telefonicznej.

Dwóch facetów, ciężko chorych - i Maciek mówiący: Spróbujmy się jakoś nie dać!”

Musiał jednak odejść od dotychczasowego trybu pracy, zrezygnować - przede wszystkim z kierowania „Rzeczpospolitą”.

Wiele rzeczy, które sobie założyłem, obejmując gazetę, jest jeszcze w trakcie realizacji. Jednak to, co udało się bezspornie, to uzyskanie przez „Rzeczpospolitą” pozycji najważniejszego dziennika opiniotwórczego - mówi Łukasiewicz - Żal, ze nie mogę tego kontynuować, ale miesiące miną, nim dojdę do pełni sił, a gazeta potrzebuje sprawnego zarządzania. [RAD: Dziennikarstwo jako służba. „Rzeczpospolita”]Sam Łukasiewicz do dokonań „Rzeczpospolitej” zalicza przełamanie dominującej pozycji „Gazety Wyborczej” jako dziennika opiniotwórczego. - Otworzyliśmy łamy na inne poglądy niż tylko te, które mieszczą się w ramach konserwatywno-liberalnej linii dziennika - mówi. (...)Naczelny „Rzeczpospolitej” odchodzi

W „Rzeczpospolitej” ukazuje się informacja:

„Maciej Łukasiewicz, redaktor naczelny „Rzeczpospolitej”, poprosił władze spółki Presspublica, wydawcy naszej gazety, oraz kolegium redakcyjne o przyjęcie od 1 września 2004 r. Rezygnacji z pełnionej funkcji. Powodem są względy zdrowotne. Pozostanie w dzienniku jako członek kolegium redakcyjnego i szef jednego z działów. Pracownicy żałują, że ich naczelny odchodzi. Chętnie wyliczają jego zasługi:

Przede wszystkim rozwinął dział śledczy, nawiązując do najlepszych tradycji „Rzeczpospolitej” z czasów Dariusza Fikusa - mówi szef działu politycznego Igor Janke.

Nie ingerował w tematykę naszych śledztw. Nie miało znaczenia, czy dobieramy się do kogoś z SLD, czy z AWS-u. Maciek miał do nas zaufanie i żartował, że jak pójdziemy siedzieć, to razem - opowiada Anna Marszałek, dziennikarka śledcza, Dziennikarz Roku 2003.” [LUZ „Rzeczpospolita” sierpień 2004]

„Nie rozstajemy się. - pisze Ernest Skalski w „Gazecie Wyborczej” - Warto było rywalizować z „Rzeczpospolitą” kierowaną przez Maćka Łukasiewicza, czasem nawet się pokłócić. Zgodnie z zasadą, że lepiej z mądrym zgubić, niż z głupim znaleźć. A Maciek robił mądrą gazetę, choć czasem irytującą. Różnie ocenialiśmy pewne zjawiska, zajmowaliśmy sprzeczne stanowiska. Byliśmy jednak solidarni w sprawach wolności słowa, kardynalnego probierza demokracji, i w sprawach najwyższej rangi dla kraju: integracji europejskiej, tolerancji, korupcji. (...)” [Gazeta Wyborcza, 1.09.2004]

Przestaje być naczelnym, ale pozostanie w gazecie. Będzie redagował sobotnio-niedzielny „Plus Minus” oraz dodatek „Rzecz o Książkach”

Drzewucki:
„To było tak. Jak On przychodził do pracy to nie obnosił się sobą jako były redaktor naczelny po redakcji. Przychodził, zamykał się u siebie w gabinecie i zajmował się „Plusem Minusem”. Nie wtrącał się. Uważał, że swoją aktywnością, poza „Plusem Minusem”, stwarzałby niezręczną sytuację nowemu kierownictwu i w tak elegancki sposób się usunął. Kontaktował się z niewielką grupą ludzi, do których ja miałem zaszczyt się zaliczać”.

Jak był naczelnym, czytał i pisał w gabinecie z zawsze otwartymi drzwiami. Te otwarte drzwi, symbol łatwego dostępu, właśnie otwartości to życiowa postawa Łukasiewicza. „Dla każdego znajdował czas i dobre słowo. Czasem żart, czasem serdeczny uścisk” - wspominano.

Szef

Drzewucki: „Jeżeli chodzi o ocenę tekstu to podchodził do tego w sposób radykalny. Bywało tak, że dawał jakiś tekst do publikacji i trzeba go było zredagować. W trakcie okazywało się, że tekst jest słaby. Szło się do niego i mówiło się: Panie Maćku ten tekst jest taki, że właściwie należałoby go napisać od nowa. I On nie bacząc, że ten tekst sam rekomendował, mówił: Jeśli uważasz, że tekst jest poniżej poziomu „Rzeczpospolitej” wywal go do kosza. A ja autora biorę na siebie.

Brał pod uwagę nasze opinie. Oczywiście i poziom pisma. Nie był szefem, który nie słuchał podwładnych.

Miałem z Nim taką zabawną historię, dziś jak myślę o tym, wydaje mi się zabawna. Jako sekretarz „ Plusa Minusa” miałem swoją ambicję i chciałem, żeby coś ode mnie też zależało. Miałem taką kwestię: na pierwszej stronie miał być tekst do którego wybrałem zdjęcia, do tego tekstu dosłane były cztery amatorskie zdjęcia, dość słabe, ale tekst był bardzo dobry, innych zdjęć nie mieliśmy. Ja wybrałem, zgodnie ze swoją wiedzą i najlepszą wolą jedno, Maciek je zaakceptował. Natomiast koleżeństwo zaczęło wymuszać na nim wycofanie tego zdjęcia, bo jest złe, powinno być inne. To było w końcowej fazie robienia pisma. Przeszedł do mnie do sali łamania, żebym zmienił to zdjęcie. Ja się wtedy strasznie uniosłem. To paranoja odburknąłem, jest to najlepsze z tych czterech, ale dobrze zmienię, w końcu jest Pan tu redaktorem naczelnym. A On tak na mnie spokojnie popatrzył i powiedział: Nie, ty jesteś sekretarzem „Plusa Minusa” i będzie takie zdjęcie, jakie ty wybierzesz. I poszedł do siebie. Ja ochłonąłem i mówię do kolegi: Kurcze, odburknąłem redaktorowi naczelnemu jak kto głupi. No to idź i Go przeproś. Poszedłem: Panie Maćku strasznie Pana przepraszam, że ja tak do Pana. A On: Nie. Dobrze. To jest twoje. Ty jesteś sekretarzem, co ja ci się będę wpieprzał w robotę.

Po śmierci Fikusa Aleksandrowicz był naczelnym, a Maciek zastępcą, potem Aleksandrowicz odszedł

Maciek został naczelnym. Aleksandrowicz był zupełnie innym typem człowieka - zamknięty w sobie, skupiony, trudny w kontakcie. Taką miał osobowość.

Maciek doskonale zdawał sobie sprawę, że Aleksandrowicz jest inny, że musi z nim inaczej rozmawiać.

21 - Maciej Lukasiewicz przy pracy w domu
Archiwum rodziny M. Łukasiewicza

brał na siebie trud tego dogadywania się: mówił, to ja już z nim pogadam. Maciek się nie oszczędzał. Rozmawiał ze wszystkimi w redakcji zaczynając od swoich zastępców przez kierowników działów kończąc na stażystach. Widziałem jak na wieczornym planowaniu, kiedy robi się drugie, trzecie wydanie, o godz. 21, czasem o 22 myśmy te zebrania mieli, jak zwracał się do redaktorów dyżurnych z różnych działów, młodych dziennikarzy. Wiadomo, że taki redaktor dyżurny jest w trudnej sytuacji, bo już w redakcji nikogo nie ma a on musi działać, Maciek starał się pomóc, był bezpośredni: przyjdź do mnie, wskazywał: zapytaj tę osobę. On się dawał - nam, redakcji. Z tego dawnego zespołu „Rzeczpospolitej” każdy mógłby chyba opowiedzieć jakąś własną, prywatną historię z Nim. Bardzo lubiany i przez tych starszych i przez młodych. On był liderem tego dużego zespołu. Jak został naczelnym to powiedział do całej redakcji: Mogę to obiecać - krew, pot i łzy. Będzie ciężko. Ale On tylko to tak powiedział. On też miał trudną sytuację jako redaktor naczelny. Bo Dariusz Fikus był też prezesem spółki, wydającej Rzeczpospolitą. Natomiast Aleksandrowicz i Maciek, już nie, mieli nad sobą prezesa. I jeśli chodzi o zatrudnienia, sprawy personalne trzeba było ustalać z szefostwem. Miało się wrażenie, że On zawsze broni ludzi. Żeby pensje były godziwe, żeby była progresja w zarobkach, żeby ludzie mieli satysfakcję z pracy, żeby się rozwijali”.

Małgorzata: „Oceniał siebie jako szefa: W komputerze znalazłam takie oceny, które sobie wystawiał: np. „zbyt miękki” albo „nie wysłuchał kogoś”. Umiał krytycznie spojrzeć na siebie i taki bilans sobie sam robił. Na końcu napisał: ale chyba nie jestem takim najgorszym szefem.”

Kolega

W chwilach wolnych czyta. Jesienią staje się namiętnym grzybiarzem, grzyby sam marynuje w dziesiątkach słoików i rozdaje w prezencie przyjaciołom.

Drzewucki:
„Co jest ujmujące. On mówił do nas na ty. Niektórzy byli z Nim na ty. On przez te wszystkie lata nie zaproponował przejścia na ty i ja mówiłem do Niego: Panie Maćku, ale gdybym zaczął do Niego mówić na ty, On nawet nie zwróciłby na to uwagi. Nie certolił się. Nie adorował siebie samego i tego, że jest zastępcą, a potem redaktorem naczelnym wielkiej w kraju gazety. A jednocześnie miał autorytet.

Krążą legendy na temat słownictwa Maćka. Namiętnie używał języka knajackiego. A był wrażliwy na sprawy języka. Za młodu był poetą. Potem to zarzucił. Miał ucho na poezje, na literaturę. Używał tego języka kanjackiego świadomie. Ciekawa rzecz. Jemu było wolno. Nie dlatego że był naczelnym. Dlatego że miał taki charakter, taką osobowość. Ja gdybym się tak odezwał do którejś koleżanek jak on, prawdopodobnie dostałbym w pysk, natomiast On tak mówił i nikt się nie obrażał, bo to była Jego poetyka, Jego image, także Jego wdzięk”.

Magdalena Fikus:
„Wielokrotnie wykorzystywałam Jego przychylność. A to, żeby „Rzeczpospolita” przyjęła u siebie grono uczonych, a to, żeby pomogła w medialnym wypromowaniu kogoś zdolnego i młodego, a to prosiłam o wywiad z kimś godnym takiej rozmowy lub żeby napisali o Festiwalu Nauki czy innej imprezie naukowej, którą organizowałam. Maciek nigdy nie odmawiał i nigdy nie spychał tych próśb na daleki plan, nie odsyłał mnie do kogoś innego - a przecież wiedziałam, jak dużo ma pracy naczelny „Rzepy” - to miałam w domu przećwiczone”. [„Rzeczpospolita” nr 194, 20-21.08.2005 Pro memoria.]

Drzewucki: „Był człowiekiem środowiska. Był dziennikarzem również po wyjściu z redakcji. Myślał o tym środowisku. Uważał, ze dziennikarze to grupa zawodowa, która ma duże znaczenie. Zawsze Mu też zależało na kontaktach z dziennikarzami innych redakcji. Odwiedzali Go dziennikarze z radia i z telewizji. Spotkania nie tylko w interesach dziennikarskich, ale również osobiste. Był osobą znaną w środowisku, co gazecie bardzo pomagało.

Miał specjalny stosunek do wszystkich dziennikarzy wyrzuconych z pracy w stanie wojennym, pozbawionych prawa wykonywania zawodu. On pamiętał o tych ludziach. Jeśli mógł pomóc to pomagał”.W listopadzie 2004 roku wybuchł skandal. Bronisław Wildstein, znany dziennikarz pracujący w „Rzeczpospolitej” wyniósł z czytelni IPN-u listę, która zaczęła krążyć jako tzw. lista agentów. Na liście tej znalazło się wiele wybitnych osób z kręgów opozycji. Np.: mec. Krzysztof Piesiewicz, prof. Jadwiga Staniszkis, prof. Andrzej Paczkowski, który przeszedł procedurę lustracyjną i miał status pokrzywdzonego, Zbigniew Gluza, szef Ośrodka KARTA, zmarły prof. Tomasz Strzembosz, prof. Wiesław Chrzanowski, który przeszedł procedurę lustracyjną i miał status pokrzywdzonego, publicysta Konstanty Gebert (Dawid Warszawski) oraz były redaktor naczelny „Rzeczpospolitej” Maciej Łukasiewicz.

Małgorzata:
„Bardzo bolało go, przez obecność na liście Wildsteina, pomówienie, że ojciec był agentem. Napisał taki solus, że ten kto wie, że ma czyste sumienie, to śpi spokojnie i że on ma bardzo mocny sen. Nie wierzył w fałszowanie teczek. Mówił, że jak ktoś nie podpisał to nie podpisał, że tu nie ma cudów.

Uważał też, że on jako osoba publiczna ma obowiązek wystąpić do IPN-u. Ludzie mają prawo wiedzieć. Dostał status poszkodowanego. Powiedział, że ubecy byli leniwi i tępi. Nie zadali sobie trudu i np. napisali, że Tata zajmuje się głównie swoją piękną i młodszą o 10 lat żoną, a moja Mama jest o 5 lat młodsza. Oni sobie nie zadali trudu, żeby pewne informacje sprawdzić.”

SDP

Drzewucki: „On nas nie zmuszał do zapisywania się do SDP, natomiast dziwił się, że tego nie robimy

uważał, że robimy błąd i to zarówno osobisty jak i grupowy. Będziecie w SDP możecie coś zrobić, będziecie mieli własną reprezentację, możecie stworzyć jakąś własną siłę. O różnych esdepowskich rzeczach mówił, zależało mu, żeby ludzie chodzili na spotkania do SDP. To było widać. Przypominał, żeby na konkursy SDP dziennikarze składali teksty, bardzo się cieszył z każdego sukcesu. Bardzo mu na tym zależało”.

Łukasiewicz analizował sytuacje środowiska dziennikarzy. Zastanawiał się nad problemami dziennikarzy w kontekście potrzeb publicznych i roli organizacji dziennikarskich, SDP-u:

22 - Liścik z prośbą o zapłacenie składek i nową legitymację SDP
Archiwum OW SDP















Przede wszystkim musimy przestać zajmować się sobą - czyli swoją organizacją - a zająć się sprawami

wyzwaniami polskiego dziennikarstwa i polskich dziennikarzy. Musimy to zrobić, ponieważ jesteśmy jedyną liczącą się organizacją dziennikarską w Polsce.

Nie pytajmy więc co Polska ma zrobić dla nas (bo wreszcie zrobiła), pytajmy - co my możemy zrobić dla polskiego dziennikarstwa. (...) W szczęśliwie dawno minionych czasach próbowaliśmy formułować standardy przyzwoitości wobec komunistycznej władzy, wobec ubecji, cenzury, wydawców, redaktorów naczelnych, próbowaliśmy określić, co jest dopuszczalne, a co już dopuszczalne nie jest.

Teraz konieczne jest formułowanie dziennikarskich standardów wobec świata polityki i świata biznesu. Wycofanie reklam może zniszczyć każdą gazetę, każdą radiostację, każdą telewizję. A reklamodawcy - czyli biznes wielki i mniejszy - mogą sterować mediami poprzez dawanie lub nie dawanie reklam. I wszelka debata nad statusem dziennikarzy, nad ich rolą, etyką, standardem zawodowym, musi uwzględniać fakt, ze zawód ten stał się trybikiem w wielkiej machinie komercyjnej.

W styczniu 2005 roku odbył się Zjazd Delegatów SDP.

Z protokołu zjazdowego: „Maciej Łukasiewicz zauważył, że tak się ułożyły obrady, iż wybory prezesa odbywają się przed dyskusją programową. Należy się określić, czym ma być Stowarzyszenie, czy kombatancką pogrążoną w nostalgicznych wspomnieniach, czy ideologiczną przybudówką kogokolwiek, czy czymś w rodzaju uasi związku zawodowego, czy też nowoczesną, prężną organizacją skupiającą autorytety polskiego dziennikarstwa i najzdolniejszych młodych ludzi tego zawodu. Od odpowiedzi zależy sens istnienia Stowarzyszenia. Maciej Łukasiewicz podjął decyzję o wycofaniu się z kandydowania. Stan zdrowia nie pozwala mu jeszcze podjąć się tak wielkiego wysiłku i wyzwania. Uważa także, że władzę należy przekazać w ręce ludzi młodych, mających już pewne doświadczenie w działalności Stowarzyszenia”.

Był ciężko chory, ale nie zrezygnowany, myślał o powrocie do społecznej pracy właśnie w Stowarzyszeniu.

Magda: „
Nie wyszło mu to, bo pochorował się. Myśmy z mamą bardzo odradzały Mu kandydować w SDP- ie, bo nie da rady. Był bardzo chory i słaby. Uparł się. On się nie poddawał. Uważał, że to wszystko trzeba jakoś znieść. Ale pojawiła się sprawa listy Wildsteina. Ktoś z SDP-u zadzwonił i powiedział, że On w ogóle nie powinien kandydować. Przecież to nie była lista agentów, tylko lista zarejestrowanych. Ja nie rozumiałam całej tej dyskusji, jaka się rozpętała. Ktoś zadzwonił i powiedział, że byłoby bardzo niewygodnie gdyby kandydował, ponieważ on znalazł się na tej liście. Ojcu było bardzo przykro, ale wycofał się. Ta lista wywołała straszną burzę. Wildsteina usunięto wtedy z „Rzeczpospolitej”. Ojciec uważał, że należało go zostawić, bo to jest świetny publicysta, ma swoje prawicowe odloty, zachował się nielojalnie w stosunku do gazety, ale należało dać mu naganę i zostawić. Ale ojciec już wtedy nie rządził. I Wildstein został wyrzucony. A lista zaczęła żyć swoim życiem. Przez głupców.

Mój ojciec uważał, że lustracja powinna się odbyć. Był zwolennikiem lustracji. Bardzo żałował, że lustracja tak się skompromitowała. I teraz nie wiadomo, czy to ma sens. Mama mówiła: może rzeczywiście oni coś na ciebie mają, jakieś fałszywki. Jeżeli oni mają coś takiego na mnie, to mają też na innych uczciwych ludzi, jak my się zbierzemy, to udowodnimy. Ja mam czyste sumienie.”Małgorzata: „Historia była dla niego szalenie ważna. O lustracji mówił, że nie o to chodzi, by tych agentów wieszać, ale że trzeba ich postępowanie nazwać i ocenić moralnie. Nie możemy mówić, że tych ludzi nie było, wymazać tę sprawę. Jest to szalenie ważne dla tożsamości narodowej”.20 czerwca 2005 otrzymuje z Instytutu Pamięci Narodowej Zaświadczenie nr 3432/05, stwierdzające że Pan Maciej Łukasiewicz jest osobą pokrzywdzoną.

[17 III 1987 - 20 X 1989 rozpracowywany przez Wydz. III-2 SUSW w ramach SOR ABE; od 7 XI 1989 rozpracowywany przez Wydz. III-2 SUSW w ramach KE Wolumen, zdjęto z ewidencji 29 I 1990.]

Tego samego dnia Zawiadomienie.

„Instytut Pamięci Narodowej - Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu informuje, że przygotowano do wglądu dokumenty dotyczące Pana osoby”

Maciej Łukasiewicz pisze solusa.

O pożytkach z lektury teczekMogłem wreszcie w tym tygodniu obejrzeć - po pół roku starań - swoje dwie teczki. Prawdę mówiąc, nie liczyłem na wiele, może poza możliwością rozszyfrowania jakiegoś konfidenta. A jednak okazało się że zdobyłem wiedzę całkiem nieoczekiwaną.

Po pierwsze - konfidentów było wielu, po drugie - wiedza SB o miejscach i strukturach, w których działałem w latach 80., była o wiele większa, niż się spodziewałem, po trzecie - że ta wiedza płynęła przede wszystkim od konfidentów, a nie z własnego działania operacyjnego oficerów bezpieki. Po prostu siedzieli za biurkami

przyjmowali meldunki agentury, nawet nie usiłując ich sprawdzić - meldunki kapusiów w sześćdziesięciu procentach były kłamstwem, konfabulacją i wytworem ich wyobraźni. I czwarte wreszcie, że ostatnie raporty w toczącym się --przeciwko mnie i moim współpracownikom - tajnym śledztwie datowane są jeszcze na początek grudniu 1989 roku...

Ale to wszystko normalka. Jak wspomniałem bowiem, teczki były dwie. Otóż ta druga dotyczyła trzyletniego śledztwa, prowadzonego przez SB przeciwko mnie i grupie młodych, zdolnych dziennikarzy z „ Tygodnika Demokratycznego” w połowie lat 70.! Okazało się, ze mam całkiem nowy, nieznany mi rozdział życiorysu. Zdaniem bezpieki, chcieliśmy przejąć tygodnik i stworzyć wokół niego ugrupowanie opozycyjne wobec PRL. A myśmy po prostu chcieli robić przyzwoite pismo w ramach istniejącego systemu. Nigdy bym nie wpadł na to, że powstanie z tego przez trzy lata całkiem gruba teczka, że tylu ludzi będzie się tym zajmować. Frajda jest dla mnie jedna - przedłużono mi w ten sposób mój staż opozycyjny o dobre osiem lat!Magda: „Ojciec wystąpił o odtajnienie nazwisk tych, co na niego donosili. Myśmy tę sprawę jakoś zostawiły. Wpłynął na to Marek Nowakowski, który rozmawiał z moją mamą i mówił, że on bardzo żałuje, że otworzył swoją teczkę i odtajnił, dowiedział się, kto donosił, ta wiedza była mu niepotrzebna. Było mu bardzo przykro.

Ojciec nie dożył odtajnienia tych nazwisk. Teczka była na tyle zabawna, że moi rodzice się świetnie bawili czytają te bzdury. Nie chciał o tym mówić, tylko tyle że tak naprawdę to oni nic nie wiedzieli”.

Magdalena Bajer:
„W ostatnim felietonie powiadomił czytelników o otrzymanym z IPN statusie osoby pokrzywdzonej. Zależało mu na tym, ale krzywd nie rozpamiętywał, krzywdzących nie potępił. Pewnie w duchu powiedział im: „Spadajcie”, jak nieraz na posiedzeniach Rady Etyki Mediów kwitował ludzkie krętactwa, insynuacje, zacięte szukanie winnych, zwykłe pieniactwo”. [„Rzeczpospolita” nr 194, 20-21.08.2005, Pro memoria.]

TESTAMENT

Co pozostawił nam Maciej Łukasiewicz?

Wzór osobowy i zawodowy

Małgorzata Łukasiewicz-Tyczyńska: „Ojciec był dziennikarzem misyjnym. Wiele rzeczy robił za darmo, pieniądze to była drugorzędna sprawa. Bił się o nagrody dla dziennikarzy, żeby ich motywować. Zarząd „Rzeczpospolitej”, jak to każdy zarząd w firmie twierdził, że nie ma pieniędzy, zrzekł się więc swojej trzynastki po to, żeby były nagrody dla pracowników. Jak nie było pieniędzy wymyślił „ciepłe słowo dla...” Na korytarzu wisiała karta z nazwiskami dziennikarzy, którzy coś dobrego wymyślili, zrobili, żeby czuli się docenieni”.Jan Skórzyński: „Od śmierci dawnego redaktora naczelnego „Rzeczypospolitej minął już rok, ale wciąż trudno przyzwyczaić się do jego nieobecności. W czasach politycznego rozgorączkowania i coraz ostrzejszych podziałów bardzo brakuje Maćka z jego nieco rubasznym dystansem do rzeczywistości, z jego życzliwym

wyrozumiałym stosunkiem do wszystkich, z którymi się stykał - polityków nie wyłączając”. [Jan Skórzyński

Po pierwsze, przyzwoitość. O Macieju Łukasiewiczu, redaktorze naczelnym „Rzeczypospolitej”, w pierwszą rocznicę śmierci”. [„Rzeczpospolita” 14-15.08.2006]

Tadeusz Mazowiecki: „Ceniłem bardzo wysoko Macieja Łukasiewicza jako człowieka, który był przykładem dla niezależnego dziennikarstwa. Był jednym z twórców „Rzeczpospolitej” jako niezależnego już dziennika. Stał się jednym z najwybitniejszych polskich dziennikarzy i publicystów. Myślę, że dbając w pełni o wolność prasy, dbał także o poczucie odpowiedzialności. Podziwiałem go także w jego chorobie. Pisałem do „Plusa Minusa”, więc pamiętam, jak bardzo pochłaniało go jego redagowanie. To wielka strata dla polskiego dziennikarstwa, dla polskiej publicystyki”. [„Rzeczpospolita” nr 194, 20-21.08.2005, Pro memoria.]

Jerzy Buzek: „Odchodzą ostatnio ludzie niebanalni. Ksiądz biskup Chrapek, Czesław Miłosz, Stanisław Stomma, Jan Nowak-Jeziorański. Autorytety, ludzie charyzmatyczni. Pan Maciej Łukasiewicz był zapewne taką osobą dla swojego środowiska, dla opinii publicznej. Znane są zasługi pana redaktora w latach pierwszej „Solidarności” i w stanie wojennym w budowie niezależnego dziennikarstwa. Potem stworzył wraz z niezapomnianym Dariuszem Fikusem znakomitą gazetę. „Rzeczpospolita” pod jego kierownictwem była pismem kompetentnym, zrównoważonym, ale otwartym na różne poglądy. Była i jest to gazeta dbająca o wysoką kulturę polityczną w Polsce, dobijająca się o państwo prawa. Jestem wiernym czytelnikiem „Plusa Minusa” ukochanego dziecka pana redaktora. Podziwiałem go za niezwykłą determinację w utrzymaniu wysokiego poziomu gazety, ale też za siłę charakteru, gdy walczył z ciężką chorobą. Należał do ludzi, którzy budzą najwyższy szacunek”. [„Rzeczpospolita” nr 194, 20-21.08.2005, Pro memoria.]

Wzór działalności publicznej

Lech Wałęsa: „Na początku lat 90. zapraszałem panów Dariusza Fikusa i Macieja Łukasiewicza do Belwederu, żeby porozmawiać, czym ma być prasa w rodzącej się demokratycznej i wolnej Polsce. Padał właśnie koncern RSW i pojawiały się pomysły, żeby gazety przydzielić poszczególnym partiom. Obaj panowie utwierdzali mnie w przekonaniu, że prasa musi być wolna, a nie podporządkowana partiom. Byliśmy całkowicie zgodni, że wolna prasa jest jednym z fundamentów demokratycznego państwa, dlatego takie pomysły są bezsensowne. Zawsze ceniłem środowisko, jakie wokół siebie obaj skupili, tworząc „Rzeczpospolitą”. Stworzyli gazetę mądrą i poważną, rzetelną, gdy trzeba - wytykającą nieprawości naszego życia publicznego. Nie ma już wśród nas Macieja Łukasiewicza, jednego z fundamentów „Rzeczpospolitej”. Człowieka i dziennikarza, który mógłby służyć doświadczeniem i radą nie tylko zespołowi gazety, być autorytetem dla całego świata mediów”. [„Rzeczpospolita” nr 194, 20-21.08.2005, Pro memoria.]

Władysław Bartoszewski: „(...) jego rola w tworzeniu wolnych mediów była bardzo znacząca. W ostatnim czasie byłem stałym czytelnikiem jego krótkich felietonów w „Rzeczpospolitej”. Doceniałem w nich wielką powagę w podejściu do moralnych obowiązków wynikających z wykonywania naszego zawodu (bo moim pierwszym zawodem również jest dziennikarstwo). Uważałem go za jednego z kilku najważniejszych ludzi stojących na czele dzienników w Polsce i w całej Europie Środkowej”. [„Rzeczpospolita” nr 194, 20-21.08.2005, Pro memoria.]

Zdzisław Najder: Był człowiekiem współpracy, opartej na zasadach. Jakich? Ano tych niepisanych,

których już Monteskiusz mówił, że są ważniejsze od kodeksów. I na ten właśnie temat odbyliśmy ostatnią w życiu rozmowę: kiedy do niego zadzwoniłem, zbierając podpisy pod listem protestującym przeciwko planom sprzedania za granicę rękopisów i rysunków Zbigniewa Herberta. Ależ to oczywiste - powiedział. [„Rzeczpospolita” nr 194, 20-21.08.2005, Pro memoria.]

Zabierał zawsze głos w istotnych sprawach i działał na ich rzecz.

Ławeczka na Powązkach

Córki: „Ciągle jesteśmy w trakcie odkrywania Naszego Ojca. Znałyśmy Go bardzo dobrze, ale nie do końca.

Był wielkim miłośnikiem sztuki, kolekcjonował obrazy. Jeszcze przed śmiercią kupił Lebensteina, jakieś prace studenckie Franka Starowieyskiego, obrazy Maśluszczaka, dwie prace Nikifora, bo marzył, że jeszcze go będzie miał. I to wszystko gromadził dla nas. Kochał historię. Historię rodziny i historię w ogóle. To widać w tym, co przechowywał”.

Magdalena Bajer: „W ostatniej rozmowie, dwa tygodnie przed śmiercią, sumitował się, że nie poświęca dość uwagi i czasu ukochanemu dodatkowi, że gdy tylko lepiej się poczuje, zechce z kolegami porządnie przedyskutować przyszłość „Plusa Minusa”, żeby jeszcze lepiej pokazywał drogi Polski i Polaków w zmieniającym się świecie, pomagając wybierać najwłaściwsze”. [„Rzeczpospolita” nr 194, 20-21.08.2005, Pro memoria.]

Janusz Drzewucki: „Z Maćkiem pracowałem właściwie do końca, ostatni raz widziałem go w poniedziałek

sierpnia 2005 roku, był wtedy już ciężko chory. Żona go przywiozła do redakcji. Przyszedł na chwilę. Nie był już redaktorem naczelnym, zrezygnował z powodu ciężkiej choroby, był redaktorem Plusa Minusa. Przyszedł do nas i jego widok był wstrząsający. To był przystojny, postawny mężczyzna, król życia - i nagle gasł z tygodnia na tydzień. Przez ostatnie dwa miesiące tej strasznej choroby, która go potwornie niszczyła, przychodził do redakcji tylko w poniedziałki i widać było, jaka jest różnica. Za kilka dni pojechał do Krakowa, gdzie zmarł. To był widok małego chłopca, którego miało się ochotę przygarnąć i przytulić. Usiadł w fotelu i powiedział tym swoim surowym językiem: Kurwa, jaki ja jestem słaby”.Małgorzata: „W szpitalu, jak już odchodził, Tata bardzo się martwił. Wiedział, że ja wiele swoich planów odłożyłam, bycie z Tatą było najważniejsze. Pomyślałam sobie, że jedyne, co ja mogę zrobić za tak wielką miłość, jakiej doznałam od Taty, od Rodziców, to że pomogę Tacie przejść na tę drugą stronę. Wszystko odłożyłam, Ojciec bardzo się tym martwił, powiedziałam Mu wtedy: są ważniejsze sprawy w życiu niż odłożone projekty. Miał łzy w oczach.

Przed śmiercią miałam z Ojcem dużo poważnych rozmów. Mam wrażenie, że zapytałam go o wszystko, co chciałam wiedzieć. Zapytałam, czego żałował. No wiesz, jakieś błędy popełniałem, różnie bywało, ale w zasadzie ja byłem bardzo szczęśliwym człowiekiem. Miałem aksamitne życie. Miałem wspaniałą rodzinę, przyjaciół i pracę, która była moją pasją. W moim zawodzie w moim kraju, osiągnąłem wszystko. Więcej nie mogłem. Odchodzę jako człowiek spełniony.

Nekrologi, kondolencje ukazywały się w całej prasie polskiej jeszcze długo po śmierci Maćka. Jego córka Małgorzata stworzyła księgę żałobną właśnie z tych nekrologów, kondolencji i wspomnień, jakimi dzielili się Jego przyjaciele i współpracownicy z tymi, co Go nie znali, by wiedzieli kogo straciliśmy.

Oddział Warszawski przypomniał, że był pierwszym Prezesem Oddziału Warszawskiego Stowarzyszenia Dziennikarzy Polskich po zalegalizowaniu SDP w roku 1989. W stanie wojennym działał w podziemnych strukturach Stowarzyszenia. Wspierał niezweryfikowanych kolegów zatrudniając ich w kierowanej przez siebie spółdzielni dziennikarskiej „Omnipress”. Dla wielu polskich dziennikarzy byt nie tylko mistrzem i nauczycielem zawodu, ale i przyjacielem.

Żegnano wybitnego dziennikarza i redaktora, dobrego Człowieka, z dystansem wobec siebie, z poczuciem honoru, życzliwego i przyjaznego ludziom, pogodnego, „duszę towarzystwa”, jednocześnie prawego

odważnego, wrażliwego na wszelkie przejawy niesprawiedliwości i ludzkiej krzywdy. Reagował na nie - śledząc życie publiczne - do swych ostatnich dni.

Żegnano niezależnego publicystę wielkiego formatu. Autorytet moralny. Wzór dziennikarskiego zaangażowania. Zawsze w służbie publicznej.

Strata dla całego polskiego dziennikarstwa.

Stowarzyszenie Dziennikarzy Polskich ustanowiło coroczną Nagrodę im. Macieja Łukasiewicza - za publikacje na temat współczesnej cywilizacji i kultury.


23 - Nekrolog w Rzeczpospolitej   [fot: Jakub Ostalowski/Fotorzepa]
Zbiory Pracowni Wolnego Słowa SDP

Janusz Drzewucki: „Jego pogrzeb, jego odejście to był koniec naszej „Rzeczpospolitej”. Na Powązkach, nad Jego trumną zgromadziła się cała dawna „Rzeczpospolita”. Widziałem wielu ludzi, którzy już nie pracowali w „Rzeczpospolitej”. Było to przejmujące. Cała „Rzeczpospolita” Maćka Łukasiewicza zgromadziła się przy Jego grobie. Przygotowaliśmy numer „Plusa Minusa” Jemu poświecony”.

Lech Wałęsa: „Wierzę, że kiedyś spotkamy się w innym ze światów. A teraz żegnam go staropolskim: Wieczne odpoczywanie racz mu dać, Panie”.

Arcybiskup Józef Życiński: „Dziękujmy Bogu za świadectwo odkrywania piękna i godności dziennikarskiej posługi zapisane życiem Maćka Łukasiewicza”.



W warszawskim kościele św. Karola Boromeusza tłum. I wielu wokół kościoła. Arcybiskup Józef Życiński żegnał Zmarłego listem odczytanym podczas Mszy Św. celebrowanej przez ks. prałata Wiesława A. Niewęgłowskiego, duszpasterza środowisk twórczych.

24 - Grób na Powązkach  [fot: Bartek Binder]
Zbiory Pracowni Wolnego Słowa SDP

Pochowany został na Starych Powązkach. Niedaleko od IV bramy. Od bramy św. Honoraty, też blisko. Skręcamy w prawo, mijamy grób Hanki Bielickiej, jej pięknej fotografii nagrobnej nie sposób nie zauważyć

dochodzimy do kwatery R 66, grób Macieja jest przy alejce.



Jego dziewczyny - Lena, Magda, Małgosia i zięciowie przewieźli z działki Łukasiewiczów ławeczkę, na której przesiadywać bardzo lubili Maciek i Darek Fikus. Stoi ta ławeczka przed grobem na Powązkach - dla przyjaciół.


Elżbieta Binder


Dziękuję serdecznie Córkom Macieja Łukasiewicza paniom Magdalenie Łukasiewicz-Kamińskiej i Małgorzacie Łukasiewicz-Tyczyńskiej - za zaufanie i cierpliwość, za rozmowy i udostępnienie pamiątek. Dziękuję panu Januszowi Drzewuckiemu za relację o szefie i przyjacielu, redaktorowi Stefanowi Bratkowskiemu za opowiedzenie o Maćku w podziemnym SDP-ie, panu Mirosławowi Malcharkowi, członkowi grupy poetyckiej „Orientacja Hybrydy” za przypomnienie dokonań i zainteresowań literackich Macieja Łukasiewicza.

W opracowaniu sylwetki Macieja Łukasiewicza, dziennikarza wybitnie zasłużonego dla Stowarzyszenia Dziennikarzy Polskich korzystałam z archiwum prywatnego Macieja Łukasiewicza, własności Jego rodziny, z artykułów prasowych, głównie z „Rzeczpospolitej”, dokumentacji SDP znajdującej się w Pracowni Wolnego Słowa SDP oraz z Jego książki „Weryfikacja”, wydawnictwo „MOST” 1997.





Download: M_Lukasiewicz.pdf






[Zdjęcia można powiększać poprzez kliknięcie]


Stowarzyszenie Dziennikarzy Polskich

Foksal 3/5

00-366 Warszawa

tel. 22 827 87 20